ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਆਪਣੇ ਗਲਾਂ 'ਚ ਘੰਟੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉੱਚੀਆਂ ਗੱਜਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰ—ਭਾਲੇ, ਗਦਾ, ਮੁਸਲ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਤੇ ਮੋਟੇ ਸੱਟੇ—ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ, ਗੋਲੀਬੰਦੀਆਂ, ਤੀਰਾਂ, ਫੰਦਿਆਂ ਤੇ ਕੁਹਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਗੱਜ ਵਾਂਗੂਂ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜੰਗੀ ਜਿਰਹਬੰਦ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਖਚਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਗੱਜਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਸਵਾਰ, ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜੰਗ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਆਪਣੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਭੇੜੀਏ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਖਚਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖਚਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਪੱਛਮੀ ਫਾਟਕ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਥੇ ਹਨੂਮਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਖਚਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕਈ ਕ੍ਰੂਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਡਰਾਉਣਾ ਗਿੱਧ ਉਸਦੇ ਰਥ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਝੰਡੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਤੇ ਪੱਥਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਡਿੱਗੇ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਚਿੱਟਾ, ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਧੜ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਧਾਰੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਰ੍ਹਿਆ, ਧਰਤੀ ਕੰਬੀ। ਹਵਾ ਕੁਦਰਤੀ ਚਾਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਗੱਜਣੀ ਲੱਗੀ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਸਨ, ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਹੱਕ-ਬੱਕ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਤ ਦਾ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਲ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਵੱਡੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਸੀ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਵਨਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਧੂਮਰਾਖਸ਼, ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਜੰਗ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀਆਂ ਗੱਜਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਛਿੜ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ ਤੇ ਗਦਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਕਈ ਉੱਤਮ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਡਾਹਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਵਾਨਰ ਵੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮੋਹਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਬਗਲੇ ਦੀਆਂ ਪੰਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਛੀਦ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਗਦਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਮੋਹਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਦਿਆਂ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਹਮਲਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਾਨਰ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਡਰ ਰਹੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੀਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ। ਉਹ ਵਾਨਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਥੇ ਵਾਨਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਲੜਾਈ ਛਿੜ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿੱਤੂ ਵਾਨਰਾਂ ਵਲੋਂ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਖੂਨ ਉਗਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ, ਜੋ ਖੂਨ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਗਾਉਂਦੇ। ਕਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਦਰੱਖਤਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਈ ਰਾਤ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਟੁੱਟੇ ਝੰਡਿਆਂ, ਡਿੱਗੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਰਥਾਂ ਹੇਠ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਹਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਕੁਚਲੇ ਘੋੜੇ ਪਏ ਸਨ। ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਨਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਡ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੌਂਕਦਾਰ ਨੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ, ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਖੂਨ ਦੀ ਗੰਧ ਨਾਲ ਹੱਕ-ਬੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਆਪਣੀਆਂ ਵਜਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ, ਤੇਜ਼ ਵਾਨਰਾਂ ਵਲੋਂ, ਮੁੱਕਿਆਂ, ਲੱਤਾਂ, ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਈ ਵਾਨਰ, ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ, ਖੂਨ ਵਗਾਉਂਦੇ, ਗਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗਦਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਗਏ, ਕੁਝ ਗੋਲੀਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਗਏ, ਕੁਝ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੜਖੜਾ ਗਏ। ਕਈ ਵਾਨਰ, ਮਾਰੇ ਹੋਏ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਥੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ, ਕੁਝ ਭੱਜ ਗਏ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭਜਾਏ ਗਏ। ਕੁਝ ਦੇ ਦਿਲ ਚੀਰ ਕੇ ਪਾਸੇ ਪਏ, ਕੁਝ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ ਨਾਲ ਛੀਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀਆਂ ਆਂਤਾਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਲੜਾਈ, ਜਿਥੇ ਵਾਨਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਹਥਿਆਰਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਣਾਅ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਡੋਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ, ਹਿਕਕੀਆਂ ਦੀ ਲੈ ਤੇ ਘੱਟ ਗੂੰਜਣ ਵਾਲੀ ਗਾਇਕੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਧੂਮਰਾਖਸ਼, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਜਾਉਂਦਾ ਗਿਆ।