ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਵਿਰਹ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ, ਜਦ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਵਰਗੀ ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਰਗਾ ਭਰਾ, ਸਾਥੀ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਝਲਕ ਦੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਮਨਾਈ ਦੇਵਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਬਦੀ ਮਾਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਢੀ ਹੋਈ ਗਾਂ, ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਵਾਂਗਾ?" "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ?" ਰਾਮ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਉਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜੀਵਨ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਭਾਵਦਾ।" "ਮੈਂ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਜ ਇਸ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆ ਹੈ।" ਰਾਮ ਜੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਲੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਭਰਾ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ।" "ਅੱਜ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਅਨੇਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਖੁਦ ਵੀਰ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੌਲੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਡੁਬਦਾ ਸੂਰਜ।" "ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲਗ ਕੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਉਹ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਅਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਬਹਾਦਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਾਵੇਂ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਇਆ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਿੱਖੇ ਜਾਂ ਅਸਭਿਆਣੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।" "ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਕārtavīrya ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੀ ਸੀ।" "ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਕੀਮਤੀ ਪਲੰਗਾਂ ਤੇ ਸੋਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ।" "ਮੇਰਾ ਝੂਠਾ ਵਚਨ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।" "ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਵਣ ਮੈਨੂੰ ਹਾਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇਗਾ।" "ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ, ਨੀਲ ਤੇ ਨਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ।" "ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।" "ਅੰਗਦ, ਮੈਇੰਦਾ, ਦਵਿਵਿਦ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ, ਕੇਸਰੀ ਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" "ਗਵਯਾ, ਗਵਾਕਸ਼, ਸ਼ਰਭਾ, ਗਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਜੰਗ ਲੜੀ।" "ਪਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਾਈਣ ਹੋ ਕੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕਰਤਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਨੁਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਰੋ ਪਏ। "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲੀਏਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਤੁਰਿਆ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਕਾਜਲ ਦੀ ਡੱਲੀ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਦਿਖਦਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਰਾਵਣ ਸਮਝ ਕੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ।" ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨਚਾਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਫੌਜ ਇੰਨੀ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਜਹਾਜ਼?" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਪੁੱਤਰ?" "ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਵੀਰ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਪਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਫਿਰ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੈ।" "ਇਹ ਵਾਨਰ, ਆਪਣੇ ਮੁੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਜਾਏ ਨਹੀਂ, ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਉੱਤੇ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।