ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ, ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੀ ਕੀ ਮਤਲਬ, ਜਦ ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਭਰਾ, ਸਾਥੀ ਜਾਂ ਮਿਤ੍ਰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦਾ ਲਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਜ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ? ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਬ ਰਹੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਤਰੇ ਤੋਂ ਵੰਢੀ ਗਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧੀਰਜ ਦੇਵਾਂਗਾ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ ਜਦ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਲੌਟਾਂਗਾ?" ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੀ ਝਿੜਕੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜੀਉਣਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਮੁੱਢੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੇ ਲਾਨਤ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਪਿਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ, ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਭਰਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਜ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁਟਿਆ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਵੀਰ! ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਬਾਣਾਂ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇਥੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇਰੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਯਮਲੋਕ ਵੱਲ ਤੁਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਊ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਅਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਬੜਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਿੱਖੀ ਜਾਂ ਅਚੰਗੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।" "ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਬਾਣ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਤਰਵੀਰਯਾ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਸੈਜਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ।" "ਮੇਰੀ ਉਹ ਝੂਠੀ ਗੱਲ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਖੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਿਆ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹਰਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਨਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾ।" "ਜੋ ਕੰਮ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਵਲੋਂ ਲੜੀ ਗਈ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਯੋਗ੍ਯ ਸਲਾਹ-ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੈ। ਗਵਯ, ਗਵਾਕਸ਼, ਸ਼ਰਭ, ਗਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ।" "ਪਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਭਾਗ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਤ੍ਰ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਅਗਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਬ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਜਲਦੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਕਾਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ, ਸਮਝੇ ਕਿ ਰਾਵਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਸਰਗ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਇੰਨੀ ਉਦਾਸ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਹੋਈ ਜਹਾਜ਼ ਹੋਵੇ?" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅੰਗਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ? ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਪਏ ਹਨ।" ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਹੈ; ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਡਰ ਹੈ।" "ਇਹ ਵਾਨਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਫਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਜਾਂ ਪਏ ਹੋਇਆਂ ਉੱਤੇ ਉੱਡਦੇ ਜਾਂ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜਕੇ, ਆ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ।