ਜਦੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਗਾੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ, ਤਾੰ ਸਬ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਨੇ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਗ਼ਮ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਰਮ ਛੱਡ ਦੇ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ, ਅੱਜ ਜੀਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।” ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਜੋ ਹੁਕਮ।” ਫਿਰ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ, ਜੋ ਸੋਚ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਤੇ ਉਦਾਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਲੈ ਚਲੀ। ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸੀਤਾ ਪੁਸ਼ਪਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੀ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਾਟਿਕਾ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਸ਼ ਵੱਡੇ ਜਖ਼ਮੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਸਮੇਤ, ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਖੜੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਤੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਧੀਰਜ ਤੇ ਮਨੋਬਲ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਗਹਿਰੇ ਜਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ ਵਰਗੀ ਨਾਰੀ ਕਿਸੇ ਮਾਨਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਰਗਾ ਭਰਾ, ਸਾਥੀ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ। ਜੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦਾ ਲਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ, ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ।” “ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਜਾਂ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਵਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੈ? ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਬਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੰਤੋਖ ਦੇਵਾਂ?” “ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ ਜਦ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੀ ਝਿੜਕੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜੀਉਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਨਿਕੰਮਾ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਜ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ 'ਤੇ, ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਪਿਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਲੇ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ, ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ।” “ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਉੱਤੇ, ਜਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਢਲਦਾ ਸੂਰਜ।” “ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਲਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇਰੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਯਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” “ਉਹ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਅਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਆਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਰੜਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।” “ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਸੈਜਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ।” “ਜੋ ਝੂਠ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੁਗਰੀਵ, ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਵੇਗਾ।” “ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਨੀਲ ਤੇ ਨਲ ਸਮੇਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਸੀ; ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।” “ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ ਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੇ ਜੋ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਤੇ ਸੰਪਾਤਿ ਨੇ ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਗਵਯ, ਗਵਾਕਸ਼, ਸ਼ਰਭ, ਗਜ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਿੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਕੀਤੀ।” “ਪਰ, ਸੁਗਰੀਵ, ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਫਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।” “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਥੇ ਚਾਹੋ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।” ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜਕੇ, ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਕਾਜਲ ਜਿਹੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ, ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਰਾਵਣ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।