ਸਤੀ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਾਮ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ाली ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੀ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੀਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੂਨ ਰੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗੀ, ਸਦਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰਹਾਂਗੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅੱਜ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਜ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੂਰੀਰਾਜਾ ਦੀ ਆਦਰਯੋਗ ਪਤਨੀ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਅੱਜ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਰਸਮਾਂ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਧਨਿਆ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਜ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ।" ਸੀਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜੋ ਰਾਜ-ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਭਾਗਨੀਆਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।" "ਜੋ ਨਾਰੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ 'ਸੱਚੇ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ' ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ।" ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ: "ਮੇਰੇ ਵਾਲ ਪਤਲੇ, ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਘੂਰੇ ਹਨ; ਮੇਰੀ ਭੌਂਹਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੀਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ ਗੋਲ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਦੰਦ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ; ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਹਨ; ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਚੰਗੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਗੋਡੇ ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮਾਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਨ; ਨਖ਼ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ; ਉਂਗਲੀਆਂ ਵੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ।" "ਮੇਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਭਰੀਆਂ, ਗੋਲ ਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹਨ; ਨਿੱਪਲ ਡਿੱਗੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਭੀ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਾਸਲੇ ਤੇ ਛਾਤੀ ਚੰਗੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਰੰਗਤ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਨਰਮ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ।" "ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਦਾਗ-ਰਹਿਤ, ਪੂਰੀ ਜੌ ਵਾਂਗ ਬਣੇ ਹਨ; ਮੇਰੀ ਮਸਕਾਨ ਮ੍ਰਿਦੂ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁੰਵਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਭਾਗ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵਾਂਗੀ; ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਜਨਸਥਾਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਸਮਾਚਾਰ ਜਾਣਕੇ, ਅਟੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਭਰਾ ਗਾਈ ਦੀ ਖੁਰ 'ਚ ਪੈਣ ਵਾਂਗ ਮਾਰੇ ਗਏ।" "ਰਾਘਵਾਂ ਨੇ ਵਰੁਣ, ਅਗਨਿ, ਇੰਦਰ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਇਕ ਅਜਾਣ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ—ਮੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" "ਕੋਈ ਵੈਰੀ, ਜੋ ਰਾਘਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਗ 'ਚ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਉਂਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੋਚ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ।" "ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਭਾਰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ, ਮੌਤ ਅਜੈਯ ਹੈ, ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗ 'ਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰੋਈ, ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਤਪਸਵਨੀ ਸਾਸ ਲਈ।" "ਉਹ ਸਦਾ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਵ੍ਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ: 'ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਖਾਂਗੀ?'" ਜਦ ਸੀਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਨਾਮਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਮਾਤਾ, ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਤੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਉਚਿਤ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗੀ, ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੰਗ 'ਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਮਰਨ 'ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਆਕਾਸੀ ਰਥ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਸ਼ਪਕ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਭ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਜੇ ਇਹ ਦੋ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ।" "ਜਿਸ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਉੱਦਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਜੰਗ 'ਚ ਟੁੱਟੇ ਰੁੱਡਰ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੀ ਹੈ।" "ਪਰ ਇਹ ਫੌਜ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਤਪਸਵਨੀ ਮਾਤਾ, ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ।" "ਤੂੰ ਇਹ ਚੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੇਖ ਕੇ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾ; ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾ ਬੋਲਾਂਗੀ, ਮੈਥਿਲੀ; ਤੇਰੇ ਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੂ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਆ ਗਈ ਹੈ।" "ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੀ, ਜੰਗ 'ਚ ਇਹ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ; ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ।" "ਹੁਣ, ਮੈਥਿਲੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਵੇਖ: ਮਾਰੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਇਹ ਦੋ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ।" "ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਜਾਨ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜੇ ਹੋ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ, ਸੋਗ ਤੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ; ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ, ਅੱਜ ਜੀਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।" ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵੀ-ਕੁੰਵਰੀ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖੀ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ, ਜੋ ਸੋਚ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਸੀਤਾ, ਮਲੂਲ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਚਲੀ। ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪੁਸ਼ਪਕ ਤੋਂ ਉਤਰੀ, ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਟਿਕਾ 'ਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਟਿਕਾ, ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਸ-ਭੂਮੀ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਡੂੰਘੇ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਫਿਰ, ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉਨਚਾਸਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿਚ, ਦੱਸਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ, ਜਖਮੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਵਧੀਆ ਬਾਂਦਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ, ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਖੜੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੀਤ ਹੋ ਗਏ।