ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਢੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮਾਂਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਛਸ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਵਾਨਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਈ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਚਾਵੀ ਵਸਤਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਧਣੁਸ਼ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵ ਸਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੋ ਭਰਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅੱਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਰਾਹ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮੋਹਕ ਸਨ, ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਰੋ ਪਈ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਦੀ ਰਹੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ। (ਇਥੇ ਚੌਂਤਾਲੀ ਸৰ্গ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਅਠਤਾਲੀ ਸৰ্গ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।) ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂਵੀਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਗਈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਰੂਣਤਾ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗੀ, ਸਦਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰਹਾਂਗੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਅੱਜ ਝੂਠੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਜ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਦਰਯੋਗ ਪਤਨੀ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਜਜਾਤੀਆਂ ਨੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਧਨਵੰਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਜ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ।" "ਇਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੋਟ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਸਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਭਾਗਣ ਔਰਤਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਅੱਜ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜੋ 'ਸੱਚੇ ਕਮਲ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਰਾਮ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖਾਲੀ ਬੋਲ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।" "ਮੇਰੇ ਵਾਲ ਸੁੰਦਰ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਕਾਲੇ ਹਨ; ਮੇਰੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਮੇਰੀਆਂ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਗੋਲ ਤੇ ਨਰਮ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਦੰਦ ਸਮਤਲ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਨ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਸੁਚੱਜੇ ਹਨ, ਗਿੱਟੇ ਤੇ ਰਾਨਾਂ ਸਮਤਲ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਦਾਰ ਹਨ; ਨਖ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸਮਤਲ ਹਨ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਸਿਨੇ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਗੋਲ ਤੇ ਨੇੜੇ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਨਿੱਪਲ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਹਨ; ਮੇਰਾ ਨਾਭੀ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਉੱਭਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਛਾਤੀ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਮਾਣਕ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਨਰਮ ਹਨ; ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਦਾਗ ਰਹਿਤ, ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਮੇਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਮਿੱਠੀ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੁਆਰੀਆਂ ਦੇ ਲਛਣ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ।" "ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵਾਂਗੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਨਸਥਾਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਸਾਫ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਭਰਾ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਰਾਘਵਾਂ ਨੇ ਵਰੁਣ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਮੋਹ (ਮਾਇਆ) ਰਾਹੀਂ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰੇ ਰਾਖੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਈ।" "ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਜੇਹੜਾ ਚੇਤੇ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਲੌਟਦਾ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਮੌਤ ਅਜੈ ਹੈ, ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਲਈ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਨਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ—ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀ ਸਾਸ਼ ਲਈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ: 'ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖਾਂਗਾ?'" ਜਦ ਸੀਤਾ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੈਤਣੀ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਮਹਿਲਾ, ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਯੋਗ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗੀ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਦ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾ ਤਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਵਿਗੜਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਏ ਵਿਦੇਹੀ, ਇਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪੁਸ਼ਪਕ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦਾ ਜੇ ਇਹ ਦੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ। ਜਦ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਯਤਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪੱਲੇ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਫੌਜ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਤੇ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ, ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖ, ਇਹ ਚੰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰ; ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਵੇਖ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਹੀ ਬੋਲਾਂਗੀ, ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ; ਤੇਰੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਈ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੈ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਸ਼ਚਰਜਕਾਰੀ ਗੱਲ ਵੇਖ: ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਭਾਵੇਂ ਡਿੱਗੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਟੀ ਨਹੀਂ।