ਇਹ ਸਾਖੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੰਜੀ ਅਤੇ ਪਚਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਰਾਮ ਜੀ, ਕਿਵੇਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮুনি ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਕਾਮਧੇਨੁ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਚਿਤਕਬਰੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਗਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ, ਰੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—"ਮੈਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਤੇ ਭਗਤ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਗਾਂ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ, "ਮੈਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ?" ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੀ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਝਟਕ ਕੇ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਦੌੜੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਚਿਤਕਬਰੀ ਗਾਂ ਰੋਣ ਲੱਗੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ? ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੁਖੀ ਗਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੁਖੀ ਭੈਣ ਨੂੰ, ਆਸਵਾਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸ਼ਬਲਾ, ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ, ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤਵਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਿਤਕਬਰੀ ਗਾਂ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕਸ਼ਤਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਸ਼ਤਰੀ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਤਾਕਤ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਗਿਆ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜਾ ਦੀ ਹੰਕਾਰ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਉਪਰਾਲਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂ।" ਇਸ ਉੱਤਰ ਤੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, "ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਮਧੇਨੁ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪਹਲਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਲਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਲਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਾਮਧੇਨੁ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕ ਤੇ ਯਵਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ; ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ। ਉਹ ਸ਼ਕ ਤੇ ਯਵਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਬਰਢੇ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਵਨ, ਕਮਬੋਜ ਤੇ ਬਰਬਰ ਲੋਕ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਹੁਣ ਪਚਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਯਵਨ ਆਦਿ ਲੋਕ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰ। ਕਾਮਧੇਨੁ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਕਮਬੋਜ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਜਨਮ ਲੈ ਗਏ; ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਬਰਬਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਨਿਕਲੇ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਯਵਨ, ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ਕ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲੇਛ, ਹਾਰਿਤ ਤੇ ਕਿਰਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਭੜਕ ਉਠੇ ਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ—all ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਵੇਖੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਂ ਸੱਪ ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਜੋ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੀ ਹिम्मਤ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ, ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਏ, ਤੇ ਆਪ ਜੰਗਲ ਵਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਨਰ ਤੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵृषਧਵਜ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਇਹ ਤਪ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ? ਜੋ ਤੇਰੀ ਇਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਗ। ਮੈਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਰਦਾਨ ਦੱਸ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।