ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫੌਜਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਓ, ਰਾਮ ਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਭਲਾਈ ਵਿਚਾਰੋ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਜਦੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਸਾਡਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਰਾਮ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਮ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿਓ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।" ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬਾਂਦਰ ਡਰੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਤਦ ਬਾਂਦਰ ਆਪਣੇ ਡਰ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਵਾਰ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸਨ, ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਬਿਖਰੀ ਹੋਈ ਬਾਂਦਰ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਪਰਤ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੁੰਘਿਆ, ਦਿਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ—ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਅਚੇਤ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ, ਯੁੱਧਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਈਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਉਧਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਨੁਮਾਨ, ਅੰਗਦ, ਨੀਲ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕੁਮੁਦ, ਨਲ, ਗਜ, ਗਵਾਕਸ਼, ਗਵਯ, ਸ਼ਰਭ ਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ ਮੁਖੀ—ਜਾਂਬਵਾਨ, ਸ਼ਭ, ਸਕੰਦ, ਰੰਭ, ਸ਼ਤਬਲੀ, ਪ੍ਰਿਥੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਬਾਂਦਰ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਵਿਚ ਹਿਲਜੁਲ ਵੀ ਰਾਛਸ ਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੂੰ ਰੁਖਸਤ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਛਸਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਛਸਣੀਆਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਿਜਾਓ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿਖਾਓ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਪਏ ਹਨ।" "ਉਹ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹੁਣ ਨਿੜਰ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਝਿਝਕ ਦੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇਗੀ।" "ਜਦ ਉਹ ਵੇਖੇਗੀ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।" ਰਾਛਸਣੀਆਂ ਨੇ "ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ" ਆਖ ਕੇ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਸਮੇਤ ਪੁਸ਼ਪਕ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਛਸਣੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਛਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਵਾਈ, "ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਸੀਤਾ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਮਾਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ, ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੀ ਵਾਨਰ ਫੌਜ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮਾਸਖੋਰ ਰਾਛਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਧਨੁਸ਼ ਫੇਂਕ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਕਮਲ ਨੈਨੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੱਗਦੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜੋ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਵੀਰ ਸਨ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਕਰੂਣਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬਿਲਖ ਬਿਲਖ ਕੇ ਰੋ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ, ਰੋਣ ਲੱਗੀ। ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ, ਜੋ ਦੇਵਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਬੋਲ ਪਈ। ਇਥੇ, ਯੁੱਧਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਈਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਠਤਾਈਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, ਤੇ ਬਿਲਖ ਬਿਲਖ ਕੇ, ਕਰੂਣ ਰੋਈ।