ਮਾਂਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਕਤ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਹ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੀ ਮੌਤ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਚ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਲਈ ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜਦੋਂ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਮੁੜ ਸੁਧ ਬਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਡਰ ਆਪ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਰਾਮ ਜੀ ਮਰਨੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਅਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਨ, ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਖ-ਵਖ ਹੋਈ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੰਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਖਬਰੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ ਨੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਾਂਧ ਨਾਲ ਅਚੇਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਪੀੜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਈਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤ ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਹਨੂਮਾਨ, ਅੰਗਦ, ਨੀਲ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕੁਮੁਦ, ਨਲ, ਗਜ, ਗਵਾਕਸ਼, ਗਵਯ, ਸ਼ਰਭ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਏ। ਜਾਮਵੰਤ, ਰਿਸ਼ਭ, ਸਕੰਧ, ਰੰਭ, ਸ਼ਤਬਲੀ, ਪృਥੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿਆਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਵਾਨਰ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਚੌਥੀਂ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਤਾਂ ਘਾਹ ਵਿਚ ਝੱਟਕਣ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਮਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਧਰ, ਰਾਵਣ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ ਨੂੰ ਰੁਖਸਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਬੁਲਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਸੀ। ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ 'ਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਿਜਾਓ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਿਖਾਓ। ਉਹ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਨੀਰਭੈ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੀਤਾ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਨਿੜਰ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਦੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਹੁਣ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟ ਸਕਦੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।" ਇਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬੁਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨੇ "ਜੋ ਹੁਕਮ" ਆਖਿਆ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਲਿਆਇਆ। ਉਹ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ 'ਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਸਮੇਤ ਰਥ 'ਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਉੱਧਰ, ਰਾਵਣ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਧੱਜੀਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਇਆ, "ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਚ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪੂਰੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਨਰ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਪਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ, ਅਚੇਤ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਲਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਧਨੁਸ਼ ਪਾਸੇ ਪਏ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੋ ਭਰਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਕਮਲ ਨੈਣ, ਅੱਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀਤਾ ਲਈ ਸਹਿਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਧੂੜ ਵਿਚ ਪਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਜੋ ਦੇਵ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਬੋਲ ਪਈ। ਇਥੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਈਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਅਠਤਾਈਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ।