ਜਦੋਂ ਹਨੂਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਬਿਲਬਿਲਾ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੱਖਣ, ਜੋ ਕਿ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਾਂਗ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਨੂਮਾਨ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਆਸਮਾਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ—ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ—ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਰੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਨੀਲ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਮੈੰਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਵੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ ਇਕ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਫੁਫਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਖੂਨ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਵਾਨਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਨਰ ਆਸਮਾਨ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਲੁਕਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਵਰਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਚਮਕ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ। ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਛਸਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਖਰ ਦੇ ਵਧਾਰੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ, ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਛੁਡਵਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੁਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਤ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਾਉਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਖਰ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ, ਉਹ ਮੁੱਲ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁਣ ਬੇਅਸਰ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੁੱਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਨੀਲ ਨੂੰ ਨੌਂ ਤੀਰ ਮਾਰੇ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਂਬਵਾਨ ਦੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਉੱਤੇ ਦੱਸ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਗਵਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਭ, ਜੋ ਅਤੁੱਲ ਬਲ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਗੋਲਾਂਗੂਲ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਤੀਰ ਚਲਾਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਨਰ ਮੁੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਹਾੜਿਆ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਹੇ ਰਾਛਸੋ।” ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਮਾਇਆ ਵਾਲੇ ਰਾਛਸ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਰਾਮ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਛਸਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਸਾਹ ਰਹਿਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਮਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਛਸ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਅੰਗ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸੁਗਰੀਵ। ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ। ਜੰਗ ਦਾ ਇਹੀ ਰਿਵਾਜ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇਕਰ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ, ਜਲਦ ਹੀ ਇਸ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੱਥ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਫੇਰਿਆ, ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੋਂਛੀਆਂ। ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਪੋਂਛ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਠੰਡੇ ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਰ ਉਚਿਤ ਬਚਨ ਆਖੇ, “ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੌਂਸਾ ਹਾਰਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਧੇਰੇ ਮੋਹ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਾਂ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਆਸ ਦਿੱਤੀ।