ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ—ਉਹ ਜਦੋਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਦੁਖ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ-ਚੀਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੂਰਾ ਦੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਲੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਵਰਖਾ ਰੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਨੀਲ, ਦਿਵਿਦ, ਮੈੰਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕਮੁਦ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਵੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਆਏ, ਅਤੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਏ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਸ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ 'ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੂਰਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੂਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੀ ਚਮਕ, ਯਸ਼, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੇਖ ਲਿਆ। ਇੰਦਰਜਿਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, "ਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤਿਸਾਲੀ ਖਰਾ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਚਾਹੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮੁੱਸੀਬਤ ਦਾ ਮੂਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਰਤਾ ਹੁਣ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ।" ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੁੱਖੀਆਂ 'ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਨੀਲ ਨੂੰ ਨੌਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦਿਵਿਦ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਂਧਨੁਰਧਾਰੀ ਨੇ ਜਾਮਬਵੰਤ ਨੂੰ ਛਾਤੀ 'ਚ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਨੂਮਾਨ 'ਤੇ ਦੱਸ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਗਵਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਭ, ਜੋ ਕਿ ਅਤੁੱਟ ਸ਼ੂਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਗੋਲਾਂਗੂਲਾ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਅਤੇ ਵਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰ ਮੁੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਜਖਮੀ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਦਹਾੜਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਵਾਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਿਆਂ, ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸੋ!" ਇੰਦਰਜਿਤ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਛਲ-ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਸਾਰੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਲ-ਚੀਲ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, "ਰਾਮ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨਿਸ਼ਚਲ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ, ਬਿਨਾ ਸਾਂਸ ਦੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਇੰਦਰਜਿਤ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਹਰ ਅੰਗ ਅਤੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਦੇਖੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਸਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਡਰਨਾ ਛੱਡੋ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ; ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਇਹੀ ਰੀਤਾਂ ਹਨ—ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" "ਜੇ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੂਰ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ, ਉੱਚ-ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਕਤਿਸਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ।" "ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਸੰਭਾਲੋ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਆਸਰਾ-ਹੀਣ ਹਾਂ, ਸਹਾਰਾ ਦਿਓ; ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਦੇਵੋਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ-ਭਿੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਪੋਂਛੀਆਂ। ਫਿਰ, ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੋਂਛੀਆਂ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੋਂਛ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਠੰਢੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।