ਇਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਢੇ ਹੋਏ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਡੋਲਦੇ-ਡੋਲਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੋਸਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੱਟ 'ਤੇ ਪਏ, ਉਹ ਦੋ ਨਾਇਕ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ, ਅਤਿ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਜਿੰਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿੱਧੇ ਉੱਡਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਕਰੂੜ, ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚਸ਼ਮੇ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਡਿੱਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਇਹ ਉਹੀ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ—ਚੌੜੇ, ਅੱਧ-ਚੌੜੇ, ਅਰਧ-ਚੰਦ੍ਰ, ਹੱਥ-ਆਕਾਰ, ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਦੰਦ ਜਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੰਦ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਰੇਜ਼ਰ ਵਾਲੇ ਤੀਰ—ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਵਰਸਾਏ। ਰਾਮ, ਹੁਣ ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਖੱਟ 'ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਢਿਲਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਤਿੰਨ ਵਕਰੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਜੰਗ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੀ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਣੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਵਾਨਰ ਵੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘੰਮ ਸੀ, ਉਹ ਡੱਕ-ਡੱਕਾ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਖੱਟ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਏ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਵਣਵਾਸੀ ਜਦੋਂ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਗਿਆ ਤੇ ਦੈਤ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਨੀਲ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਮੈੰਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਵੀ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਆਏ, ਰਘੁਕੁਲ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਿਸ਼ਚਲ, ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ 'ਚ ਪਏ ਹੋਏ, ਖੱਟ 'ਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ 'ਤੇ ਖੂਨ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੋ ਨਾਇਕ ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਖੱਟ 'ਤੇ ਪਏ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਿਲ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ ਖੜੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਭਰਾ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵੀ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਨਿਆਂ, ਪ੍ਰਤਾਪ, ਯਸ਼ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਖਰ ਦੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ।" "ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਖੱਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਲੰਕਾ ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਨਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਮੁਲ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਣਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਬਲ ਹੁਣ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ, ਜਦ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਨੀਲ ਨੂੰ ਨੌਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਨੇ ਜਾਮਵੰਤ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਨੁਮਾਨ ਉੱਤੇ ਦੱਸ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਉਸ ਨੇ ਗਵਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਭਾ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ, ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਗੋਲਾਂਗੂਲ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਵਣ-ਪੁੱਤਰ, ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਢ ਕੇ, ਉਥੇ ਗੂੰਜਿਆ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੋ ਭਰਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਵੇਖੋ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸੋ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਸਾਰੇ ਛਲ-ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਤੇ ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਉਹ ਸਾਰੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ 'ਰਾਮ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।' ਫਿਰ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਸਾਹ ਰਹਿਤ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੁਣ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।