ਅੰਗਦ, ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜਿਤ, ਉਸ ਦੇ ਰਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਜਿਤ, ਆਪਣੇ ਰਥ, ਰਥੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ ਅੰਗਦ ਦੀ ਵਿਰਾਟਤਾ ਹੇਠ ਛੁਪ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਿਫ਼ਤ ਹੋਈ। ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇੰਦਰਜਿਤ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਾਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਵਧੀਆ!’ ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੰਦਰਜਿਤ, ਜੋ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੱਗ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੰਗ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਚਤੁਰ ਬਾਣ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਹੜੇ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਾਰਿਆ। ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੇ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਢੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਬਿਰਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੋਭ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਰਾਤ ਦਾ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਬੀਰ ਭਾਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ। ਇੰਦਰਜਿਤ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ। ਇਥੇ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗਾ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਬੀਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਦਸ ਮੁੱਖੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਸ਼ੇਣ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੀਲ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਭ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਵਿਦ, ਹਨੂਮਾਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਨੁਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਵਾਨਰ, ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਹੇਠ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਛੀਦ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੰਦਰਜਿਤ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਤੀਰ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਲਗਦੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਖਿਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਤੇ ਕਾਜਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ—'ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਸਕਦਾ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹੋ?' 'ਹੇ ਰਾਘਵੋ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਗਿੱਧ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਮ-ਲੋਕ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।' ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੂੰਜਦਿਆਂ ਤੇ ਚੀਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਾਲੀ-ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੁੜ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਪਿਆ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ, ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੱਪ-ਤੀਰ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਝੰਡੇ ਦੀ ਰੱਸੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ, ਜਦ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਹਾਰ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵਾਂ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ, ਸ਼ੂਰੀਰਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਤੀਰ ਲੱਗ ਚੁਕੇ ਸਨ ਕਿ ਉਂਗਲੀ ਭਰ ਵੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਤੀਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਨਿਰਦਈ, ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਛਸ ਵਲੋਂ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਸ਼ਮੇ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜਿਤ ਦੇ ਤੀਰ ਲੱਗੇ, ਉਹੋ ਇੰਦਰਜਿਤ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ, ਨੁਕੀਲੇ ਸਿਰੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ, ਵੱਡੇ-ਚੌੜੇ, ਅਰਧ-ਚੌੜੇ, ਅਰਧ-ਚੰਦਰ, ਹੱਥ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਬੱਛੜੇ-ਦੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ-ਦੰਦ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਕਲੇਵਰ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਹੀਰਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਨੁਸ਼ ਅਣਤਣੀ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੱਠੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੋੜੀ ਹੋਈ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜੀਊਣ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਜੰਗ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਜਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਘਣੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ।