ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿਰਵੰਜਾ (੫੩ਵਾਂ) ਸਰਗ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਲਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਯ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਬਲਾ ਨੇ ਇੱਤੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਠੇ ਗੰਨੇ, ਸ਼ਹਦ, ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਰਾਬਾਂ, ਕੀਮਤੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਸਦਾਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਾਦੇ, ਉਪਜਾ ਦਿੱਤੇ। ਉੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗੂ ਗਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕੇ ਹੋਏ ਚਾਵਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਸੁਆਦਲੇ ਪਕਵਾਨ, ਰਸਦਾਰ ਦਾਲਾਂ ਤੇ ਦਹੀਂ ਦੀਆਂ ਭਰਮਾਰਾਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦਾਂ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਰਪੂਰ ਪਲੇਟਾਂ ਉੱਥੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ ਸਨ। ਹੇ ਰਾਮ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲਿਆਂ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤਿਥਿ-ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਵਾਕਪਟੂ ਮਹਾਰਥੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਲਾ ਦੇ ਦਿਓ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਗਾਯ ਤਾਂ ਰਤਨ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਤਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਬਲਾ ਦੇ ਦਿਓ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਲੋਂ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ 'ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਬਲਾ ਨੂੰ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਢੇਰਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਜੇਤਾ। ਸ਼ਬਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਸਭ ਯਜ, ਹੋਮ, ਆਹੁਤੀਆਂ, ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ, ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਆਧਾਰ। ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਸ਼ਬਲਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੰਕੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ 'ਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਐਸੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਠ ਸੌ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਨਸਲ ਦੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਸ (੧੦) ਘੋੜੇ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਤੇ ਉਮਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਚਿਟਕਬਰੀ ਗਾਯ ਦੇ ਦਿਓ। ਜਿੰਨਾ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਰਤਨ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਚਿਟਕਬਰੀ ਗਾਯ ਦੇ ਦਿਓ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇੱਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿਟਕਬਰੀ ਗਾਯ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਯਜ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਰਸਮਾਂ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਧੇਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਮੈਂ ਇਹ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਯ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਚੌਵੰਜਾ (੫੪ਵਾਂ) ਸਰਗ। ਜਦੋਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੁ (ਸ਼ਬਲਾ) ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਚਿਟਕਬਰੀ ਗਾਯ ਖਿੱਚਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਬਲਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਭਗਤਿ-ਯੋਗ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ?" ਇੰਝ ਸੋਚਦੀ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਾਏ ਭਰਦੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਦੌੜਦੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਆ ਪਈ। ਉਹ ਚਿਟਕਬਰੀ ਗਾਯ, ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ, ਗੜਗੜਾਉਂਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ?" ਇੰਝ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੁਖੀ ਭੈਣ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਸਵਾਸਨ ਵਜੋਂ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਸ਼ਬਲਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੁਖ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ; ਰਾਜਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੈ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਫੌਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।" ਇੰਝ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵਲੋਂ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ਬਲਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।