ਇਹ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਵੇਲਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਦੋ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਸੀ। ਓਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨਗਰੀ ਦੇ ਗੇਟ ਟਾਵਰ ਉੱਤੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਚੰਦੀ ਦੇ ਯਕ-ਪੁੱਛੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਛਤਰੀ ਸੀ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਏਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੰਦ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਰਾਮ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਕੇ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਗੇਟ ਟਾਵਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਓਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਨਿਰਭਉ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਏ ਰਾਛਸ! ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਮੋੜ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹੈਂ! ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੀ گردن ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੀ ਗੰਨੇ ਦੀ ਡਾਲੀ ਵਾਂਗ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮਾਰਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਰੋਕਦੇ-ਟੋਕਦੇ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੂਈ ਅਤੇ ਕਿੰਮਸ਼ੂਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਗਏ। ਉਹ ਮੁੱਕਿਆਂ, ਹਥੇਲੀਆਂ, ਕੋਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਚ ਅਸਹਿਣਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਗੇਟ ਟਾਵਰ ਉੱਤੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਸੁੱਟਿਆ, ਮੋੜਿਆ, ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਇਆ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਸਾਲ ਦੇ ਥੰਮਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਦਾਉ-ਪੇਚ ਵਰਤੇ। ਉਹ ਬਾਘ ਤੇ ਸੇਰ ਵਾਂਗ, ਦੰਦ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਹਾਥੀਂ ਪਕੜਦੇ, ਹਾਥੀਂ ਮਾਰਦੇ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਸੁੱਟਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੂੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿਲਦੇ, ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਬਿਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੜਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘੇਰੇ ਬਣਾਏ, ਨਵੇਂ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ, ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਤੇ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਦੌੜਦੇ, ਕਦੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾਉਂਦੇ, ਕਦੇ ਠਹਿਰਦੇ, ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ, ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ, ਕਦੇ ਭੱਜਦੇ, ਕਦੇ ਉੱਚਲਦੇ। ਦੋਵੇਂ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੋਹ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਾਂ। ਉਹ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਪਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਥੱਕ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਅਕਾਸ਼ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਇਆ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਤੇ ਰੀਛ ਮੁਖੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਜਿਹੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ।" "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਇਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਕੀਤਾ, ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੇ ਵੀਰ। ਹੁਣ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਵਲੋਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਮੁੜ ਕਦੇ ਐਸਾ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ?" "ਭਾਵੇਂ ਭਰਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਜਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਰਾਵਣ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਫਿਰ ਰਾਜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ।" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਘਵ! ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ?