ਰਾਮਚਰਿਤ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਲਈ ਕੁਟੀਆ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਜੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਖੜਾਉਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਰਤ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਰਾਧ ਰਾਖਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸ਼ਰਭੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਤ ਉੰਗਣੀ (ਚੰਦਨ ਆਦਿ) ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ੂਰਨਪਨਖਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਕ-ਕਾਣ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਾਰੀਚ ਦਾ ਵਧ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦਾ ਹਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਟਾਯੁ (ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ) ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਬੰਧ ਰਾਖਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਬਰੀ ਰਿਸ਼ੀਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ-ਵਾਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਲੀ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਾ (ਵਾਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਝੌਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸਭਿ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਘੁਵੀਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟੋਲੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਮੁਦਰਾ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੀਛਾਂ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਅੰਨ ਨਾ ਖਾਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਪਾਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਛਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਚਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਨਾਕਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਖਸਣ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਛਾਂਹ ਪਕੜਣ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸਣ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਤੇ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਲੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਤਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਰੱਖਤ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿੰਕਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁ (ਸ਼ਹਦ) ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਘੁਵੀਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਤੁਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਤਨ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਲ ਨੇ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਏ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਘਨਾਦ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਹੋਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਹੈ, ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ। ਵੈਦਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੋਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਰਗ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਰਚੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗਾਏਗਾ?” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਲਵ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸੁਰੀਲੇ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸਿਖਾਇਆ। ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਯਣ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਪੁੱਤਰ (ਰਾਵਣ) ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਦੀ ਗਾਥਾ ਰਚੀ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੰਨ ਲਯਾਂ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤੰਤੀਆਂ-ਲਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਕਰੁਣਾ, ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਰੋਸ, ਭੈ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਭਾਵ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਸੁਰ-ਲਯ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਸੁਰੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਮਮਈ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਾਵਿ ਗਾਇਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੁਇਜਾਂ ਤੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ— ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਇਆ; ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, “ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!” ਆਖਦੇ, ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।