ਜਦ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਕੁਝ ਵਾਨਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਕੁਝ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲਿਆ, ਤੇ ਭਾਲੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਾਨਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਮਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਡਰਾਵਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਮੇਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਸੀਸ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਫਿਰ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਅੱਗੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਨੂੰ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰੂੜ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੁਦ ਇਹ ਸੀਸ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ।" ਫਿਰ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੀਸ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਵਣ ਅੱਗੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੀਸ ਤੁਰੰਤ ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਭਾਗੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਅੰਤਮ ਹਾਲਤ ਜਾਣ ਸਕੇ।" ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸੀਸ ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਵੱਡਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਫੈਂਕ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ।" ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੀਸ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਤੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਜਦ ਰਾਮ ਦਾ ਸੀਸ ਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਵਲੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮੂੰਹ, ਰੰਗ, ਵਾਲ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਮੌਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੀਖ-ਚੀਖ ਕਰਕੇ ਬਾਯਲੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। "ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ ਕੈਕਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇਰੇ ਝਗੜਿਆਂ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਵੈਰਾਗਣੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੇਲੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਸੀਸ ਕੋਲ ਆਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਖੁਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ, ਬਲਵਾਨ, ਵੀਰ ਰਾਮ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਵਿੱਧਵਾ ਬਣ ਗਈ ਹਾਂ। ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ, ਸਤਚਰਿਤਰ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ; ਤੂੰ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਆਪ ਹੀ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ।" "ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਗਲਤ ਨਿਕਲੀ, ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਛੋਟਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੀ ਏਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਖਤਮ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚਲਦੀ ਨਹੀਂ।" "ਤੂੰ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਅਣਦੇਖੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਉਸ ਕਰੂੜ, ਨਿਰਦਈ ਮੌਤ ਦੀ ਰਾਤ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਤੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਗ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਧਨੁਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।" "ਤੂੰ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਮੇਰੇ ਸਸੁਰ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਏਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਧਰਮੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਬੋਲਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਸੀ। ਯਾਦ ਕਰ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂਗਾ।' ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲ।" "ਹੇ ਉੱਤਮ ਉਰਜਾਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਕਿਉਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾ ਗਿਆ? ਤੇਰਾ ਸੋਹਣਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਲਿੰਗਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਲੋਂ ਫਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਤੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਵਰਗੀਆਂ ਯਜਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਤਿੰਨ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇਗੀ।" "ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇਗੀ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਣੇਗੀ ਕਿ ਤੂੰ ਸੁੱਤਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਫੜੀ ਗਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਪਾਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।