ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਕਾਂਪਦੇ ਹੋਏ, ਕਈ ਹੋਰ ਵਾਨਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਾਨਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਗਏ, ਤੇ ਭਾਲੂਆਂ ਨੇ ਵਾਂਗਾਂ ਵਾਂਗ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਐਸੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਮੇਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਹਥੋਂ ਮਾਰੀ ਗਈ; ਇਹ ਲਹੂ-ਲਤਪਤ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਨਾਮਕ ਉਸ ਕਠੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਲਿਆਓ, ਜਿਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਰਾਘਵ ਦਾ ਸਿਰ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।" ਫਿਰ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ, ਰਾਮ ਦਾ ਸਿਰ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲ ਖੜੇ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਦਸ਼ਰਥਪੁਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਰ ਜਲਦੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬੇਚਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਸਕੇ।" ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਿਆਂ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਨੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸਿਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਚਮਕਦਾਰ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ।" ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਉਹੀ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।" ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁੜੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਤੀਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਸੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਸਿਰ ਅਤੇ ਉਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਕੋਲੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਰੰਗ, ਵਾਲ, ਮੱਥੇ ਦੀ ਲਕੀਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਿਰ-ਮੋਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਕਾਂਜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। "ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ, ਕੈਕਈ! ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਚਿਰਾਗ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ; ਪੂਰਾ ਕੁਟੰਬ ਤੇਰੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਵਨ-ਵਾਸ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਛਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਤਪਸਵੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਸਿਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਪਤੀ! ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਆਖ਼ਰੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ। ਔਰਤ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਉਠਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪ ਹੀ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਬੱਚੜੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ। ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਰਾਘਵ! ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਨਿਕਲੀ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਸਮਾਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋਣ।" "ਤੂੰ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਬੁਰਾ ਸਮਾਂ ਟਾਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਅਜਿਹੀ ਅਣਜਾਣ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਤੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਨਿਰਦਯ ਤੇ ਕਰੂੜ ਮੌਤ ਦੀ ਰਾਤ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਤੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਧਨੁਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਬਸ਼੍ਯ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸੱਸ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪੁਣਯਾਤਮਾ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਦਾ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ ਹਾਂ। ਯਾਦ ਕਰ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂਗਾ।' ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਉੱਤਮ ਬਲ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪਰਲੋਕ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਤੇਰਾ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਲੋਂ ਚੀਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਤੂੰ ਜੋ ਅੱਗਿ-ਹੋਮ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਪਸ ਵੇਖੇਗੀ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇਗੀ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤਿਅੰਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ।