ਫਿਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਗਜ, ਗਵਕਸ਼, ਗਵਯ, ਸ਼ਰਭ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ—ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸ ਕਰੋੜ ਵਜੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਹਾਦਰ ਵਾਨਰ, ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਇੱਕਠੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਵਾਨਰ ਸਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਖੜਾ ਸੀ—ਉਹੀ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੂਸ਼ਣ, ਖਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਵੀਰਾਧ ਅਤੇ ਕਬੰਧ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਡ ਵਰਗਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਇੰਦਰ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਨਲਾ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਬੜਾ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਸੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਧਰ ਵੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਝ, ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਸੁਵੇਲਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਖੜੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸੁਵੇਲਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡੇਰਾ ਲਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਜਲਦੀ ਆ ਜਾਣ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।" ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰੀ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ, ਉਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹਵਾ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਗਿਆ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹਵਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਭੁੱਲਾਵਾ ਦੇਈਏ।" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਰਾਘਵ ਦਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀਸ ਲੈ ਲੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਵੀ ਲੈ ਆ।" ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹਵਾ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ "ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ" ਆਖ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਸੀਸ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਉਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਰਦ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਝੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ, ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕੋਮਲ ਨਾਰੀ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ?" "ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਖਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਸੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਜੜ੍ਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਗਰੂਰ ਮੈਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਤੇਰੀ ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ, ਸੀਤੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ; ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਛੱਡ ਦੇ—ਮਰੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਂਗੀ?" "ਹੇ ਕੋਮਲ ਨਾਰੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੁਖ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ; ਤੂੰ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਰਹਿ ਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਮੂਰਖ ਹੈਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ—ਹੁਣ ਸੁਣ, ਸੀਤੇ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਮੇਰੇ ਵਧ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ।" "ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਡੇਰਾ ਲਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਕੰਢਾ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।" "ਫਿਰ, ਜਦ ਫੌਜ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਈ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੱਭ ਲਿਆ।" "ਫਿਰ, ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਹਸਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਨ।" "ਤਲਵਾਰਾਂ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗਦਾਂ, ਚਕਰ, ਭਾਲੇ, ਸੱਟੀਆਂ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਖਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਲਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗਦਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਤ ਦਿੱਤੇ।" "ਕੁੱਲ੍ਹ, ਭਾਲੇ, ਭਾਲ, ਚਕਰ, ਮੁਸਲ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।" "ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਮ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੇ, ਜੋ ਸੰਘਾਰਕ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੀਸ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਇਆ।" "ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਠ ਕੇ ਭੱਜਿਆ, ਪਰ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਹੇ ਸੀਤੇ, ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਟੁੱਟ ਗਈ; ਹਨੁਮਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਬਾਨ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਸੀਤੇ।" "ਫਿਰ ਜਾਮਵੰਤ, ਜੋ ਗੁੱਟਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਭਾਲਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂਡ ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਉੱਥੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਰੋਂਦੇ ਪਏ ਸਨ।" "ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸਕ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਮਰ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਜਮੀਂ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਠਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ।" "ਦਰੀਮੁਖ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ, ਕਈ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ; ਕੁਮੁਦ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੈ।" "ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਰਥਾਂ ਨੇ; ਉਹ ਉੱਥੇ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।