ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਰਸ਼ਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ? ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਮਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਹੀ ਸੀ? ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰ ਗਈ? ਹੇ ਕੁਸ਼ਿਕ ਨੰਦਨ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਇਥੇ ਆਏ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਇਥੇ ਆਏ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?” ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਵੀਣ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਰੇਣੁਕਾ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਭਾਗ ਜਾਗ ਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਜੈਯ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜਿਸਦਾ ਤੇਜ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਤਬ ਅਕਲਪਨੀਯ ਹਨ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੈਥੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਨੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਤੇਰਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਸੱਚੀ ਘਟਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਯਤ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਮਹਾ-ਧਰਮੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੁਸ਼ਨਾਭ। ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਧੀ, ਤੇ ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਬੜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਇਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਤਪੋਵਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਖਰਕਾਰ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਦੇਵ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਾਜਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ, ਵੱਡੇ ਤਪੱਸਵੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ, ਵਸਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਜਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਤੇ, ਕੁਝ ਹਵਾ ਤੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲਖਿਲਯਾ, ਜੋ ਜਪ ਤੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਵੈਖਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਜਿੱਤੂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਾਂਹ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਵੰਜੀ ਸਰਗ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਨੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਅੱਗੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਾਂਹ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੀ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਨੌਕਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ? ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਫੌਜ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਦੋਸਤ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਮੰਗਲ ਹਨ?” ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਆਦਰਯੋਗ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਆਤਿਥਿਆ ਦਿਵਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਜੋ ਯੋਗ ਆਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।