ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬੰਦਰ ਸੈਨਾ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਹਾੜ ਨਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਦਰਾ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰਤਾ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਜੋ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਬੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ, ਜਿਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਰ ਚੱਲਦੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਬੰਦਰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ, ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੈਨਾ-ਪਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮਥੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਜ਼-ਚਾਲਕ ਬੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਚਹੁੰ-ਪਾਸੇ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਈ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਘਣੀ ਧੂੜ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉੱਡਦੀ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ, ਕਾਲੇ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਲੰਮੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌ ਗੁਣਾ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ, ਉੱਥੇ ਲੰਮੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲਾ ਬੰਦਰਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਗਵਕਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੰਦਰ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਸਦਾ ਫਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਮੰਡਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ, ਜਿਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਜਿਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ—ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਰੁੱਖ ਸਦਾ ਫਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਮਧੂ ਮਿਲਦੀ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਕੇਸਰੀ ਨਾਮਕ, ਇਸ ਟੋਲੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਨ, ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਹੈਂ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਸਲੇਟੀ, ਕੁਝ ਚਿੱਟੇ, ਕੁਝ ਤਾਮਬੇ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਧੂ-ਰੰਗੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੂਰਲੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਤਿੱਖੇ ਦੰਦ ਤੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ, ਚਾਰ-ਦੰਦ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਾਘਾਂ ਵਰਗੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਔਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਭੜਕਦੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੀਲੇ ਸੱਪ, ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ, ਉਚੀਆਂ ਪੂੰਛਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ, ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜਦੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਸਲੇਟੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਲਚਲ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਯਾਨਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀਰ ਨੇਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਤਬਲੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਿੰਮਤੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਨਿੱਡਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਠ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਇਹ ਬੰਦਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗਜ, ਗਵਕਸ਼ਾ, ਗਵਯਾ, ਨਲ ਤੇ ਨੀਲ ਵੀ ਬੰਦਰ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਬੰਦਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰ, ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਭ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਉਹ ਇੱਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਈਵੀਂ ਸਰਗਾ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਸਾਰਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ—"ਕੀ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖਾਂ, ਸਾਲਾਂ ਜਾਂ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਔਖੇ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਰਗੇ, ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਵੀਰਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਹਨ—ਨੌ, ਪੰਜ ਤੇ ਸੱਤ ਕਰੋੜ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਲਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗਰੁੱਪ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਗਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੈੰਦ ਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਹਨ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਿਤ ਹਨ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤੂੰ ਖੜਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਟੁੱਟੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਉਹ ਬੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ; ਉਸ ਬੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਸਰੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਿਸਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਸਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤੇ ਭੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਫੜ ਲਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟੇਗੀ," ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਨਾ ਦੈਤਿਆਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅਣਜਿੱਤ ਦੇਵਤਾ, ਉਸ ਤੱਕ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਦਰ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਜੱਬ੍ਹੀ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੱਬ੍ਹੀ ਵਾਲਾ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੂਪ ਤੇ ਬਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।