ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਿਆਵੰਜਾ ਸਰਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੌਤਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ! ਕੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ? ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਜੋਤਿ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ? ਕੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਹੀ ਸੀ? ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ? ਕੀ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ?" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ-ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ, ਬਿਲਕੁਲ ਰੇਣੁਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਵਾਂਗ, ਮਿਲ ਗਈ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਖਿਆ, "ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜੈਯ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਪਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੌਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਝ ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਇਕ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਵੱਡੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੋਏ, ਤੇ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੂਸ਼ਨਾਭਾ, ਜੋ ਬੜੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਨ। ਕੁਸ਼ਨਾਭਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਾਧਿ ਹੋਏ, ਤੇ ਗਾਧਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਾ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੇਕ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਸੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਦੁਜਾ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਵਸਦੇ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗੋਠਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਵਸਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ, ਕੁਝ ਹਵਾ ਤੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀ ਖਾਂਦੇ। ਕਈ ਰਿਸ਼ੀ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲਖਿਲਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਜਪ ਤੇ ਯਗਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹੋਰ ਵੈਖਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਜਿੱਤੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਨ, ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਵੰਜਾ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਨ ਲਿਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਨ, ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਤਪਸਵੀਆਂ, ਅੱਗੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ, ਸੁਖ-ਸਮਾਧਾਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸਨ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨੌਕਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨ-ਨਾਸਕ? ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ, ਖਜਾਨਾ, ਦੋਸਤ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰ—all ਕੁਸ਼ਲਮੰਗਲ ਹਨ?" ਤਦ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।