ਆਹਲਿਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਆਉਣਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਉਪਕਾਰਤਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਬਤਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਾਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਗੌਤਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਰਾਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਤਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ? ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਵਲੋਂ ਸਹੀ ਸੀ? ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕੀ ਰਾਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ? ਹੇ ਕੁਸ਼ਿਕ ਨੰਦਨ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਰਾਮਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਤੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਬੁਧੀਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਆਹਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੀ ਜਿਵੇਂ ਰੇਣੁਕਾ ਭਾਰਗਵ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਸੁਆਗਤਯੋਗ ਹੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਅਜੈਯ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਜਨਾ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ—ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਧੰਨਵੰਤ ਹੋ, ਰਾਮਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕੌਸ਼ਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।” “ਉਹ ਇੱਕ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਭਾਸ਼ਾਲੀ, ਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕੁਸ਼ਾ ਸੀ, ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਕੁਸ਼ਨਾਭਾ। ਕੁਸ਼ਨਾਭਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਧੀ, ਤੇ ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।” “ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਖੀਰ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸੰਤ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲਾ ਸੀ।” “ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ ਆਉਂਦੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮृਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਦੁਜਾਤੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਚੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਵਸਦੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ। ਆਸ਼ਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ; ਕੋਈ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ, ਕੋਈ ਹਵਾ, ਕੋਈ ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀਆਂ ਖਾਂਦੇ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਲਖਿਲਯਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਜਪ ਤੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ।” “ਹੋਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਵੈਖਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।” ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਪਠਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਆਗਤ ਕਿਹਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਇਹ ਆਤਿਥਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਤਪਸਵੀਆਂ, ਅੱਗੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਮਾਚਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਪਠਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੰਘਾਰਕ?