ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਚੱਕਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖੀ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਆਇਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਸਾਫ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਸਖ਼ਤ, ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਲਾਲ ਚੱਕਰ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਧੂੜ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਤਾਰੇ ਓਟ ਲੈ ਲਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਕੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਂ, ਗਿੱਧ ਤੇ ਗੀਡੜ ਥੱਲੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਗੀਡੜ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਹਾੜ, ਭਾਲੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪੈ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਚੀਕੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਆਓ, ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਉਸ ਡਰਾਉਣੀ ਲੰਕਾ ਨੂ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰੀਏ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਭੈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਜੰਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਹੁਣ, ਯੁੱਧਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਉਹ ਵਿਅਰਥਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਉਸ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ। ਲੰਕਾ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਢੋਲ ਤੇ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ; ਉਹ ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਏ। ਰਾਛਸਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਘਣਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣੀ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥਪੁਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਚੁੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਉਲਝ ਗਿਆ। "ਇਥੇ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਨੈਨੀ ਨਾਰੀ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਵੱਲੋਂ ਦਬੀ ਹੋਵੇ," ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਲੰਬਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਲੰਕਾ ਕਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੋਵੇ।" "ਲੰਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮਹਲ ਹਨ, ਕਈ ਸਮਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਨਿਵਾਸ ਵਰਗੀ, ਜਿਹਨੂੰ ਫਿੱਕੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਓਟ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲੰਕਾ ਖਿੜਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਸਤ ਪੰਛੀ ਤੇ ਭੌਰੇ ਇੱਥੇ ਮੌਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਬਾਗ ਹਨ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥਪੁਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅੰਗਦ, ਨੀਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਵਾਨਰ ਰਿਸ਼ਭਾ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਤੇ, ਕਈ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਜਿੱਤ ਗੰਧਮਾਦਨ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਤੇ ਸੀ। "ਮੈਂ ਖੁਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾਮਵੰਤ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਨਰ ਵੇਗਦਰਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਰਹਾਂਗਾ।" ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਭੱਲੂ ਆਗੂ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨਗੇ, ਜਦਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਫੌਜ, ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੀ ਲਾਈਨਬੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਖੀ ਹੋਈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਾਨਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਫੜ ਕੇ, ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵਧੇ। ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਢਿੱਡੀ ਕਰ ਲਈ: "ਅਸੀਂ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਫੌਜਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨਬੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਇਸ ਸ਼ੁਕਾ ਦੂਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ।" ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੂਤ ਸ਼ੁਕਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਹੱਸ ਕੇ ਸ਼ੁਕਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਤੇਰੇ ਪਰ ਕਿਉਂ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਐਸਾ ਜਾਪਦਾ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਰ ਉਡਾਰੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ?" ਫਿਰ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਾ ਨੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ। ਪਰ ਜਦ ਹੀ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਪੁੱਛਤਾਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।