ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨਲ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਪੁਲ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ, ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਲਈ ਜੜਾਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਗਈ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਭ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ, ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਮ ਦੀ ਵਧਾਈ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤੇਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ: “ਆਓ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਲ ਲੈ ਲਈਏ, ਇਸ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੀਏ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦਾ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਾਂ, ਰੀਛਾਂ ਤੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਵਾ ਗੰਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਹਿੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੱਦਲ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਸਖੋਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਬੂੰਦਾਂ ਵਰਸਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਅੱਗ ਦਾ ਚੱਕਰ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵਿਰਲੇ ਰੋਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਾਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉੱਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਾਫ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛੋਟਾ, ਰੁੱਖਾ, ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਲਾਲ ਚੱਕਰ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧੂੜ ਦੇ ਮਹਾਂ ਗੁੱਛੇ ਕਰਕੇ ਤਾਰੇ ਓਝਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਂ, ਚੀਲ ਤੇ ਗਿਦੜ ਥੱਲੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਿੱਦੜ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਪਹਾੜਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਮਾਸ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਚਿਕੜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਹੀ, ਸਾਰੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰੀਏ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ ਦੇ ਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਭੀ ਡੱਕੇ ਮਾਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਡਿੱਠੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਹ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਸ਼ਰਦ ਪੂਰਨਮਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਸ਼ੁਭ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੈਨਾ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੰਬਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਡਰ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਛਸਾਂ ਨੇ ਵਣਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਉਠਦੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਰੋਮਾਂ-ਕੰਪਾਉਂਦੇ ਡੰਕਿਆਂ ਤੇ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਛਸਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਸਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਇਥੇ ਹੀ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਸਿਤਾ, ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਗਲ ਵਲੋਂ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪੀੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।” ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ, ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੜੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਲੰਕਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੈ। ਲੰਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਮਹਲ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਧਾਮ ਵਾਂਗ, ਫਿੱਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਓਝਲ। ਲੰਕਾ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਬਾਗ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀ ਚਹਿਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਸਤ ਪੰਛੀ ਤੇ ਭੌਰੇ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਾਗ, ਤੇ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਬਹਾਦੁਰ ਅੰਗਦ, ਨੀਲ ਸਮੇਤ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਅਜੇਤ ਰਹੇ। ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਤੇ, ਰਿਸ਼ਭ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਨਰ, ਵੱਡੀ ਟੋਲੀ ਸਮੇਤ ਖੜਾ ਸੀ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਜੇਤ ਗੰਧਮਾਦਨ ਨੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਖੁਦ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾਂਬਵੰਤ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਤੇ ਤੇਜ਼-ਚਾਲਕ ਵਾਨਰ ਵੇਗਦਰਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਰੀਛ ਮੁਖੀਆਂ ਮੱਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੇ, ਜਦਕਿ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਵਿਅਵਸਥਿਤ ਸੈਨਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।