ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹੀ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਿਥਿਲਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੀ ਪੰਜਾਹਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਯਜਨ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਯਜਨ ਦੀ ਵਧੀਆ ਸਫਲਤਾ ਵਾਕਈ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਦਾਦ ਹੈ।" ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ, ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਹਨ। ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਥ ਹਨ। "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਨੂੰ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਦੱਸੋ," ਰਾਮ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੁੰਨੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੁਣਾਈ ਮਿਲਦਿਆਂ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਹਾਰਾਜ ਜਨਕ, ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਆਏ। ਯਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ, ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਜਨਕ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਨਕ ਦੇ ਆਦਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਅਫ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਜਨਕ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ।" "ਅੱਜ ਮੈਂ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ। ਮੈਂ ਕਿਤਨਾ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਏ ਹਨ।" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਯਜਨ-ਮੰਡਲ 'ਚ ਆਏ ਹੋ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਭਾਗ ਲੈਣ ਆਏ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਫਿਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕੌਣ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ?" "ਇਹ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਸਾਂਡਾਂ ਵਰਗੇ, ਚੌੜੀਆਂ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਥਿਆਰ-ਧਾਰੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਦਹਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਹਨ, ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਆਏ, ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ?" "ਇਹ ਮਹਾਨ ਹਥਿਆਰ-ਧਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ, ਕਿਹੜੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ? ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਸਰੂਪ, ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਹਾਵ-ਭਾਵ 'ਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਂ ਦੀ ਪੰਖ ਵਾਂਗ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਜਨਕ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਦੋਨੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧਾਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਆਹਲਿਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਆਹਲਿਆ-ਗੌਤਮ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਤੇ ਮਹਾ-ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਨਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਠਹਿਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਵੰਜੀ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੌਤਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਨੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਹਿਤ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਪਸਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ?" "ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਤੇਜਵਾਨ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਕੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਹੀ?" "ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ?" "ਹੇ ਕੁਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ, ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਕੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਰਾਮ ਤੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਿਆ?" ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਣੁਕਾ ਭਾਰਗਵ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸੀ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਜੋ ਤੇਜਵਾਨ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।