ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਸ ਯੋਜਨ ਤਕ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਓ।” ਫਿਰ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇ ਆਗਾਹ ਕੀਤਾ, “ਤੁਹਾਡੇ ਦੂਤ ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲੈਂ ਕਿ ਕਿਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣਾ—ਤੋਹਫੇ ਦੇਣੇ, ਸਾਂਝ ਪੱਕੀ ਕਰਨੀ ਜਾਂ ਵਖਰੇ-ਵਖਰੇ ਕਰਨਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਅਚਾਨਕ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਤਵਾਲੇ ਦੂਤ ਸ਼ੁਕਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ, ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਦਿਖਾਵੀਂ।” ਰਾਵਣ ਨੇ ਸ਼ੁਕਾ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈਂ, ਰਿਕਸ਼ਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਭਰਾ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੈ ਲਈ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਜਾ। ਲੰਕਾ ਤਕ ਵਾਨਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ; ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਮਾਨਵ ਜਾਂ ਵਾਨਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਸ਼ੁਕਾ, ਜੋ ਰਾਤ ਦਾ ਯਾਤਰੀ ਸੀ, ਪੰਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡ ਗਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੰਬਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਿਆ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਸ਼ੁਕਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤੇ ਲਪਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਤੇ ਮਾਰਨ ਲਈ। ਸ਼ੁਕਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਸ਼ੁਕਾ, ਮਾਰ-ਪਿੱਟ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀਓ, ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਸਬਰ ਕਰੋ। ਪਰ ਜੇ ਦੂਤ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਚੁਣੇ ਜਾਂ ਅਣਹੁਕਮ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਬੋਲਣ, ਉਹ ਮਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।” ਸ਼ੁਕਾ ਦੀ ਇਹ ਬਾਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ।” ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ, ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਯਕ ਨੇ ਸ਼ੁਕਾ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਦਇਆ ਦੇ ਯੋਗ, ਨਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਪਿਆਰਾ; ਤੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥੀ—ਇਸ ਲਈ, ਵਲੀ ਵਾਂਗ, ਮਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, “ਰਾਵਣ, ਤੂੰ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ, ਚਾਹੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਲੁਕ ਜਾਵੇਂ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂ—ਤੂੰ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਵੋਗੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪਿਸਾਚ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ।” ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ, “ਤੂੰ ਜਟਾਯੂ, ਉਮਰਦراز ਗਿੱਧ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਪਰ ਹੁਣ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ, ਤੂੰ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਤੂੰ ਸੀਤਾ, ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਪਰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਮਹਾਂਬਲੀ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਜਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਵੇਗਾ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ।” ਫਿਰ ਅੰਗਦ, ਵਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਦੂਤ ਜਾਂ ਜਾਸੂਸ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ।” ਉਹ ਆਖਦਾ, “ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਤੇਰੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਫੜੋ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ।” ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਉੱਠੇ, ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਕਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੀੜਤ, ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ, “ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੈ।” ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, “ਜਿਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਮਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ—ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਮਰਨਾ ਪਵੇ।” ਰਾਮ ਨੇ, ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਦੂਤ ਆਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਲੀ ਘੜੀ ਆਈ—ਸੁਣੋ, ਇੱਕੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ। ਫਿਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਬਿਛਾਈ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਸੱਪ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਲੇਟਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਹਣੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਾਂਹ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੜੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਵਧੀਆ ਨਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੋਏ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਗਿਆ, ਚੰਦਨ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਉਹ ਬਾਂਹ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਵਿਛੌਣੇ 'ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤਕਸ਼ਕਾ ਵਾਂਗ ਅਨੰਦ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬਾਂਹ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ, ਲੰਬੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੇ ਲੇਟ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਉਸਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਲ ਤੀਰ ਦੀ ਸੂਤ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ, ਵੱਡੇ ਲੋਹ ਦੇ ਸੂਟੇ ਵਾਂਗ। ਰਾਮ, ਦਾਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀ ਬਾਂਹ ਲੇਟਾ, ਆਖਿਆ, “ਅੱਜ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਾਂਗਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਮਿਲੇਗੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਚੌੜੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਤੋਂ ਢੱਕੀ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਮ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ।