ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਡੋਲ-ਨਗਾਰੇ ਵੱਜੇ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਉਤਸਾਹ ਛਾ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਹਲਿਆ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, 'ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼!' ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਦੇਹ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ। ਗੌਤਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਵੱਡਾ ਤਪस्वੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸੀ ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਉਚਤ ਰੀਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਿਥਿਲਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪਚਾਸਵਾਂ ਸਰਗ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਜਨਕ ਦੇ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸੀ ਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਕਈ ਕਾਬਲੇ-ਤਾਰੀਫ਼ ਹੈ।' ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁਭਾਗੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ, ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਿਸੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ। 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਦੱਸੋ।' ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕਿਣਾਰੇ, ਇਕ ਸੁਨਸਾਨ ਥਾਂ ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਵਿਆਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯਜਨ-ਪੁਜਾਰੀ ਵੀ, ਆਦਰ ਨਾਲ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਚੁਕ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਗਏ। ਜਨਕ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਸਵਾਗਤ ਦਿੱਤਾ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਆਦਰ-ਸਵਾਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਿਸੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਰਿਸੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਜਨਕ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਰਿਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਉੱਚ ਰਿਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਜਨਕ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਸੰਭਾਲੀ। ਪੁਜਾਰੀ, ਯਜਨ-ਪੁਜਾਰੀ, ਅਤੇ ਜਨਕ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਜਨਕ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।' 'ਅੱਜ ਮੈਂ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਤੁਹਾਡੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਧਨਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ।' 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਰਿਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰਹ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ।' 'ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਜੋ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਅਪਾਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਣ! ਇਹ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕੌਣ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ?' 'ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਬਲਦਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਕੌਂਜੀਆਂ-ਅੱਖਾਂ, ਹਥਿਆਰ, ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼, ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਸੋਹਣੇ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦਿਵਤਾ ਵਰਗੇ, ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ।' 'ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਅਮਰ-ਪੁਰੁਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪੈਦਲ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਏ, ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ, ਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਿਸੀ?' 'ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸੀ? ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ।' 'ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਕਾਰ, ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੇ ਚਾਲ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ; ਕਾਲੇ ਪੰਛੀ ਦੀਆਂ ਪੰਖੀਆਂ ਵਰਗੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।' ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਚ ਦੱਸਿਆ, 'ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।' ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧਾਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ, ਨਿਰਵਿਗਨ ਇੱਥੇ ਆਉਣ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪਰੀਖਾ ਲਈ ਆਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ, ਰੁਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ ਇਕਵੰਜਾ ਸਰਗ, ਬਾਲ ਕਾਂਡ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਗੌਤਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਵੱਡੀ ਅਚੰਭੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, 'ਹੇ ਰਿਸੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ?' 'ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ-ਫੂਲ ਨਾਲ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ?' 'ਕੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇ?' 'ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਰਿਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਗੌਤਮ ਨਾਲ ਮਿਲੀ?' 'ਹੇ ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਤੇ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?' 'ਹੇ ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਰਾਮ ਤੋਂ ਆਦਰ ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਅਹਲਿਆ-ਗੌਤਮ ਦੀ ਮੁਕਤ-ਕਹਾਣੀ, ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ।