ਹਨੂਮਾਨ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਬਾਰੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਾਰੇ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਜੋ ਚਿਰਕਾਲੀ ਸੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਦਾ ਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਕਾਬਲ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦੋਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਕੇ, ਸਾਡੀ ਰਾਏ ਮੰਗਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਨਿਰਭੀਕ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਵਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਸਾਵਧਾਨ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, "ਚੁੱਕਿ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪਾਸੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਛਲ-ਕਪਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਛੁਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਬੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਫਾਇਦੇ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਕਮੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖਾਮੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਕਚੀਚਾਏ ਛੱਡ ਦੇਵੋ; ਜਾਂ, ਜੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਜਾਣ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" ਫਿਰ ਸ਼ਰਭ ਨੇ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਜਾਸੂਸ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਦੇਵੋ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ!" "ਚੁਲਾਕ ਜਾਸੂਸ ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ, ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਜਾਮਬਵਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਬਾਤ ਕੀਤੀ। "ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਵੈਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਆਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਮੈੰਦ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਵਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਨੀਅਤ ਜਾਣੋ—ਕੀ ਉਹ ਮੰਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੋ।" ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਮੰਤਰੀਆਂ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਨਰਮੀ ਤੇ ਮਿੱਠੇ, ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ। "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਹਾਡੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤਾਂ ਇੰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਉੱਤਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇਪਣ ਵਿੱਚ।" "ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਲਾਭ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਉਥੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਮੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਕਾਰਵਾਈ ਢੁਕਵੀਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਬਿਨਾਂ ਢੰਗੀ ਹੁਕਮ ਦੇ, ਯੋਗਤਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀ; ਤੇ ਜਲਦਬਾਜੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸੌਂਪਣਾ ਵੀ ਗਲਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਾਸੂਸ ਭੇਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਯਥਾਰਥ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਰਕ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" "ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਵਲੋਂ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਚਿਤ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਅਣਜਾਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ: ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਸਤ, ਜੋ ਭਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦੀ ਅਸਲੀ ਨੀਅਤ ਤੁਰੰਤ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਬੜੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਂ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ।" "ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਜਾਂ ਛਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁੱਲਾ ਤੇ ਸਾਫ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਛੁਪ ਕੇ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੰਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਕਰਮ-ਸੂਤਰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਜਲਦੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਝੂਠੀ ਚਾਲਾਂ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਗਲੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਸੀ, ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਭਲੇ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ। ਜੋ ਦੋਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।