ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਸਭ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ, ਜਿਹੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੁਣਾਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਤਾ, ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਨਰਮਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਈ ਅਚੰਭੇਜ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮਦਦ, ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਧਨੁਭੰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਕੁਕਰਤੀ, ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੋਕੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਨਵਾਸ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਣਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾਣਾ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੀਲਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਣਾਉਣ, ਭਰਤ ਦਾ ਆਉਣਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੀ ਖੜਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਧ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਰਭੰਗ ਅਤੇ ਸੁਤੀਖ੍ਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਦੀ ਦਾਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਧਨੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਸ਼ੂਰਨਪਨਖਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਕ ਕਟਾਈ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਖਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਬਧ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਉਤਥਾਨ, ਮਾਰੀਚ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਹਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ, ਕਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਬਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣਾ, ਪੰਪਾ ਉੱਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੀਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਰਿਸ਼੍ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਵਾਲੀ-ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਾਲੀ ਦੀ ਹਾਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ, ਤਾਰਾ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਸਮਝੌਤਾ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਕੋਪ, ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਚੌਫੇਰੇ ਭੇਜਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਦੇਣਾ, ਰੀਛ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਨਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾਉਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ, ਛਾਂਹ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਦੇਣੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਤੇ ਮਲਯਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ, ਇਕੱਲੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਵਾਲੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇਣਾ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਣੀ ਦੇਣਾ, ਰੁੱਖ ਤੋੜਨਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦਾ ਭੱਜਣਾ ਅਤੇ ਕਿੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਪਕੜਾਈ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਤੇ ਗੂੰਜ, ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਮਧੁ ਪਾਨ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣਾ, ਮਣੀ ਸੌਂਪਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਨਲ ਦੀ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਘੇਰਾ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਜੋਗ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਮੇਘਨਾਦ ਦੀ ਹਾਰ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋਈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ, ਭਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ, ਸੈਨਾ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਅਜੇ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਵਡਿਆਈਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਹੈ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਡਿਆਈਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ, ਅਦਭੁਤ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੋਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਰਗ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਸਮੇਤ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੜ੍ਹੇਗਾ?” ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਰਮੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮੀਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਣਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਾਵਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਯਣ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਯ ਪੁਤ੍ਰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗਾਥਾ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੰਨ ਲਯਾਂ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।