ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸਭ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਝੀ ਅਤੇ ਸਚੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਰਾਵਣ, ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਤਗੜੇ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਕੁੰਭ, ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਆਪ ਪ੍ਰਹਸਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਦਸ਼ਰਥਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਨਾਂ ਹੀ ਦੇਵਾਂਤਕ, ਨਾਂ ਨਰਾਂਤਕ, ਨਾਂ ਮਹਾਂਰਥੀ ਅਤਿਕਾਯ, ਨਾਂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਬਲ ਵਾਲਾ ਅਕੰਪਨ—ਇਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।’’ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਹ ਰਾਜਾ (ਰਾਵਣ) ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਉਸਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਬਣ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਹ ਰਾਜਾ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਕਠੋਰ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਂ ਅਜਗਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫਣ ਫੈਲਾਏ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਉ।’’ ਉਸ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, ‘‘ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੋਕ ਲੈਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤਗੜੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਫੜੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੈਨਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਕੁਤ੍ਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ‘‘ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਵੋ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ, ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵ, ਅਤੇ ਵਾਧਾ-ਘਟਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਾਲਕ ਲਈ ਜੋ ਢੁਕਵਾਂ ਤੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸਲਾਹ ਦੇਵੇ।’’ ਇਸ ਸਭ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਵਰਗਾ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ—ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੋਧਾ ਸੀ—ਉਥੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲੇ, ‘‘ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਇੰਝ ਨਾ ਸੋਚੇਗਾ ਜਾਂ ਕਰੇਗਾ। ਧਰਮ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵੀਰਤਾ, ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਤੇਜ ਵਿਚ, ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਿਆ ਹੈਂ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ।’’ ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਕਿ ਉਹ ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਦਾ ਹਾਂ, ਮਹਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ?’’ ਇੰਦ੍ਰਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਅਪ੍ਰਾਪਯ ਤੇ ਉਰਜਾਵਾਨ ਸੀ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਹਥਿਆਰ-ਧਾਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਗੰਭੀਰ ਅਰਥ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੋਲੇ, ‘‘ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਸਲਾਹ ਦੀ ਪੱਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਬੱਚਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਅਜੇ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅਰਥਹੀਨ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗੀ। ਤੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।’’ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਤੂੰ ਆਪ ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਮਰਨ ਯੋਗ ਹੈ—ਇਹ ਬੱਚਾ, ਹਠੀ ਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ। ਤੂੰ ਮੂਰਖ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨ ਹਿੰਮਤ ਹੈ, ਨ ਨਿਮਰਤਾ, ਤੂੰ ਕੁਦਰਤੋਂ ਕਠੋਰ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।’’ ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ, ‘‘ਰਾਘਵ ਦੇ ਤੀਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੰਡ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਕਾਲ ਵਰਗੇ ਤੇ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਦੰਡ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਚਲੋ, ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਨ, ਰਤਨ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ, ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਤੇ ਰਾਣੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦੈ ਦਈਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।’’ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਹੁਣ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, ‘‘ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੁਸਮਣੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤ-ਭੇਸ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੱਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਰਹਿ ਸਕੀਦਾ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।’’ ਰਾਵਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਕੀ ਹੈ। ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ਤੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਗਿਆਨੀ, ਵੈਦ, ਜਾਂ ਧਰਮੀ ਹੋਵੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ।’’ ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਵਤ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਾਡੀ ਲਈ ਅਸਲ ਡਰ ਨ ਅੱਗ ਹੈ, ਨ ਹਥਿਆਰ, ਨ ਫਾਂਸ—ਸਾਡੀ ਲਈ ਅਸਲ ਡਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਵਾਰਥੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੀ ਫੜੀ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕੜਾ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੁੰਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲਤਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪਸਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।’’ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਹਲਕੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਾਂ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਖੜਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਬੂੰਦ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਾਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੀਰ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਸੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।’’ ਇਹ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਠ ਗਿਆ।