ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ‘ਚ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਛੋਟੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸਭਾ ‘ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਭ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਵਜਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵਸੁਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਪੂਰੀ ਸਭਾ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਕੇ, ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘‘ਹੇ ਸੈਨਾਪਤੀ! ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੇ ਚਾਰੋ ਕਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ।’’ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਹਸਤ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੌਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਜੋ ਹੁਕਮ ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਫੌਜ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਝਿਝਕ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਰ ਲਵੋ।’’ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਰਿਆਂ ਸੁਹਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਫਾਇਦੇ-ਨੁਕਸਾਨ, ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦੇ ਕਠਿਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਨਤੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਾਂਗਾ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਖੁਦ ਉੱਠਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ।’’ ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਆਪਣਾ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ‘‘ਉਹ ਥਕ ਚੁੱਕੀ ਔਰਤ (ਸੀਤਾ) ਮੇਰੇ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਆਉਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੀਤਾ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਚੌੜੇ ਕੰਨਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਮਾਨੋ ਮਾਇਆ ਨੇ ਖੁਦ ਉਸਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ।’’ ‘‘ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਸੁੰਦਰ, ਮੋਮ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਲਾਲ ਤਲਵੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਨਖ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਹੈ, ਉੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।’’ ‘‘ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ, ਵਾਸਨਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਕੇ ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਔਰਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੰਗੀ। ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਵਚਨ ਲੈ ਲਿਆ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਥਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਦੌੜਦਾ ਘੋੜਾ। ਪਰ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਅਟੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਣਗੇ? ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਤੇ ਮਛੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਇਕ ਬਾਂਦਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹਨ; ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਇਹ ਬਾਂਦਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ‘ਚ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ।’’ ‘‘ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਾ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਉਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਲਾਹ ਕਰੋ, ਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸੇ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੈ ਜੋ ਬਾਂਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿੱਤ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਇੱਥੇ ਲਿਆਈ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅਦੁੱਤੀਅ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਈਏ। ਹੇ ਦਸ-ਮੁਹਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਕਾਜ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੋ ਕੰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਉਲਟ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਗ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰੇ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਸਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।’’ ‘‘ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਲਹਾਜ਼ ਨਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਬਗਲੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਕਰ ਲਿਆ; ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾ ਨਾ ਲਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੁਹਾਡੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।