ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮੀ ਆਤਮਾ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਆਨੰਦਮਈ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਰਚਣ ਵਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਰਮ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਐਨੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਯੋਗ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਰਚੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਤਾ, ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀਰਜ, ਨਰਮਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵਾਲਾ ਚਰਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਭੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਗੁਣ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿṣੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿṣੇਕ ਰੋਕਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਵਾਸੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਵੀ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਦਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਬਣਾਉਣਾ, ਭਰਤ ਦਾ ਆਉਣਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਦੁਕਾ ਅਭਿṣੇਕ, ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਵੀਰਾਧ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਰਭੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਨਾਲ ਭੇਟ, ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਲੇਪ ਦੀ ਦਾਤ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਧਨੁਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ੂਰਨਖਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਕ-ਕਾਨ ਕਟਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਖਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਵਧ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਉਤਥਾਨ, ਮਾਰੀਚ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦੀ ਹਰਨ ਵੀ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦਾ ਸੋਗ, ਗਿੱਧ ਰਾਜ (ਜਟਾਯੁ) ਦੀ ਮੌਤ, ਕਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼, ਅਤੇ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਬਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣਾ, ਪੰਪਾ ਉੱਤੇ ਸੋਗ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਭੇਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ਵਾਲੀ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਤਾਰਾ ਦਾ ਸੋਗ, ਸਮਝੌਤਾ, ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦੀ ਰੋਸ਼, ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨਾ, ਚਹੁੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਤ ਭੇਜਣੇ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਦਰਾ ਦੇਣਾ, ਰੀਛ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਅਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੰਘਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਚਨ, ਅਤੇ ਮੈਨਾਕਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ, ਛਾਂਹ-ਪਕੜਨ ਵਾਲੀ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਿੰਮਿਕਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਤੇ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਇਕੱਲੇ ਵਿਚਾਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਹੋਈ ਬਾੜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇਖਣਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇਣਾ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੀ ਧਮਕੀ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਣੀ ਦੇਣਾ, ਰੁੱਖ ਤੋੜਨਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦਾ ਭੱਜਣਾ, ਅਤੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਗੂੰਜ, ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਮਧੁ ਪਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ, ਮਣੀ ਸੌਂਪਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੰਕਾ ਦਾ ਘੇਰਾਅ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਵਧ, ਮেঘਨਾਦ ਦੀ ਹਾਰ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਲ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ, ਭਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਮੰਗਲ ਘੜੀ, ਸੈਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ ਸੰਬੰਧੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਮਾਨਯੋਗ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਾਮਕਥਾ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਦਿਕ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਰਚੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਰਗ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਸਮੇਤ ਇਹ ਕਾਵਿ ਉਚਾਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਕੌਣ ਉਚਾਰੇ?" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਲਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਰਮੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਇਹ ਮਹਾਕਾਵਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈ।