ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਖੜੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚਕਚੋਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਨੀਲ ਵਲੋਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਉਹ ਵਾਨਰ ਫੌਜ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦਵੀਵਿਦ—ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਸਨ—ਫੌਜ ਦੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਝੰਝਟ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਹੋ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਗਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵੱਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਵਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੂਹ; ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ‘ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਰਾਖੇ!’—ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਪਹਰਨ ਦੌਰਾਨ ਕਹੇ ਸਨ।" "ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿਸਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਆਸ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਜਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁਭਾਗੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖੜੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ ਦੰਦ ਤੇ ਹੋਠ ਹਨ, ਉਚਕ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਉਹਦੇ ਦੋ ਪੂਰਨ ਸtan, ਜਿਹੜੇ ਤਾਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਲੱਗਣ ਤੇ ਕੰਬਣਗੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਗੇ?" "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਰਾਖਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਰਾਖੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਕਿਸੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤ੍ਰਵਧੂ, ਰਾਖਸੀਆਂ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ, ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਚੰਦ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਖਸੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਭਰੇਗੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸੁਭਾਵਕਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਤਲੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਹੋਰ ਵੀ ਪਤਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ।" "ਕਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਵਾਰ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਪਾ ਸਕਾਂਗਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੇਰੀ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਦੇਵਕਨਿਆ ਵਰਗੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਲੱਗ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਏਗੀ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚਿੱਟੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?" ਜਦ ਰਾਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਮੰਦ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੀਤ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਲੰਕਾ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੰਜ਼ਰ ਸੀ। ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਚਿੱਤ ਥੱਲੇ ਝੁਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸਾਂ ਵਲ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਲੱਜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। "ਇਹ ਲੰਕਾ, ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਵਾਨਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਦ ਲਈ ਗਈ ਹੈ; ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਮਹਲ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਭੇਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਗਲੇ ਰਾਖਸ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਲੰਕਾ ਹਨੂਮਾਨ ਵਲੋਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੀ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੋ ਵੀ ਕਰੀਏ, ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕਰੀਏ।" "ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਤ ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਖਸੋ, ਰਾਮ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਸ਼ਵਰਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਜਣ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ—ਇਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੰਦਾ ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ ਤੇ ਸਿਰਫ ਕਹਿ ਦੇਵੇ ‘ਮੈਂ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ’, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਆਦਮੀ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਸ਼ਵਰੇ ਵੀ ਵੱਧਰੇ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਘਟੀਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋ ਐਕਤਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਾਲੇ ਵੀਚਾਰਸ਼ੀਲ ਹੋਣ, ਉਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਦ ਬਹੁਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਫਿਰ ਇਕਤਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਮਸ਼ਵਰਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਆਪਸੀ ਰਾਏ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਨੀਵਾਂ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਕਰਨ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਠੀਕ ਕੰਮ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰੋ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਤੁਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਖਤਰਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਵਣ ਆਪਣੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਰਾਖਸਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।