ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰਾ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਇੰਨੇ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹਨ? ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ—ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸਿੱਧਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤਿ ਆਸ਼ਚਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਬੜੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਿਥ ਸਤਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਇਹ ਦੋ ਭਾਈ ਇਕ ਰਾਤ ਉਥੇ ਬਿਤਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਿਥਿਲਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ, ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ—“ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!”—ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬੜਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਪਰ ਸੁੰਨ-ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਥਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ?” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਕਿਸ ਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ—ਇਹਦੇ ਚਰਚੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” “ਇੱਥੇ, ਬਹੁਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ, ਜਦ ਗੌਤਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇੰਦਰ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਸਾਧੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ‘ਜੋ ਲੋਕ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।’” “ਅਹਲਿਆ ਨੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਮਣੀਏ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਨ-ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾ। ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ।’” “ਇੰਦਰ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।’ ਇੰਦਰ ਹਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਧਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਧ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਡਰ ਗਿਆ।” “ਗੌਤਮ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਮੰਦਬੁਧੀ! ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਅਜੋੜਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂ।’” “ਇਹ ਕਹਿਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਧ ਅੰਗ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ‘ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਹੀਂ, ਹਵਾ ਤੇ ਜਿਉਂਦੀ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ, ਰਾਖ ਤੇ ਲੇਟ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ।’” “ਫਿਰ ਕਿਹਾ, ‘ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਤਿਥੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਂਗੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਏਂਗੀ।’” “ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪੋਬਲ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਚਲਾ ਗਿਆ।” ਹੁਣ, ਦੂਜੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇੰਦਰ ਅਜੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਅੱਗਣੀ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਅਜੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੋ।” ਇੰਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅੱਗਣੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਪਿਤਰਾਂ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਮੇਂਡਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰ ਅਜੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਂਡੇ ਦੇ ਅੰਗ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।” ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਮੇਂਡੇ ਦੇ ਅੰਗ ਲੈ ਕੇ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮੇਂਡੇ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਮਿਲ ਗਏ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜੋੜੇ ਮੇਂਡੇ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਤੂੰ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ, ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੁਭਾਗਾ, ਦੇਵੀ-ਸਰੂਪ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ।