ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਮਧੁ ਪੀ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਕਈ ਵਾਨਰ ਰੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਇੰਨੇ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਪੱਕੇ ਕਮਲ ਦੇ ਖੇਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ ਮਹਿੰਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਛੂਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਹਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੜੀਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਡਰਾਵਨੇ ਗੱਜਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਤਹ ਅਚਾਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋਤੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲ ਆਖੇ: "ਸੁਗ੍ਰੀਵ! ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਆਓ, ਉਹ ਯੋਜਨਾ ਸੋਚੀਏ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ।" ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਹ ਤਟ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ—ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਾਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਆਓ, ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੀਏ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਕਿ ਇਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਜਾਣ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵਾਸਤੇ ਆਰਾਮ ਲੈਣ ਤੇ ਚੌਕਸੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਰੱਖੋ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ! ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਆਪਣੀ ਟੁੱਕੜੀ ਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹਾ ਛੱਡੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਸੂਰਵੀਰ ਵਾਨਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ, ਤੇ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਖਤਰਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਫੌਜ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਧੁ-ਵਰੰਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਥੇ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਸਭ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ, ਫੌਜ ਦੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਦੀ ਧੁਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੱਜਣ ਨੂੰ ਵੀ ਮੱਤ ਕਰ ਗਈ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਉਹ ਵਾਨਰ ਫੌਜ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਵਾਨਰ ਫੌਜ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਥਲ ਪुथਲ ਹੁੰਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਦੂਰਲੇ, ਪਾਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਤਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਸਨ, ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਉਥੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਦਿਨ ਢਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੜਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੇਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸਦਾ ਤੇ ਉੱਛਲਦਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੜ੍ਹਣ ਉੱਤੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਗਿਆ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜਲ-ਜੀਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਵ੍ਹੇਲ ਤੇ ਡਾਲਫਿਨ, ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਵਰੁਣ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਪਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਹਾਂ, ਗੂੜ੍ਹ ਹਨੇਰੇ, ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ। ਪਾਣੀ, ਮਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝ ਕੇ, ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ, ਮਹਾਨ ਜਲ-ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਸਦਾ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਅਧੋਲੋਕ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਾਣੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ; ਦੋਵੇਂ ਤਾਰੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੱਦਲ ਉਠ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਟਕਰਾ ਕੇ, ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਡੋਲਾਂ ਵਾਂਗ ਥੰਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਧੁਨੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਉਠਦੀਆਂ, ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਲਾਲ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਾਨਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਵਲੋਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ ਉਹ ਫੌਜ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਟਿਕਾਈ ਗਈ। ਮੈੰਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ, ਫੌਜ ਦੀ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਸ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਫੌਜ ਰਾਜਸੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸ ਗਈ, ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਯੂ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੂੰਹ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। 'ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਰਾਖੇ!'—ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਖੇ ਸਨ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਲੋੜ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।