ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੇਵਕ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ाली ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨੂੰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ’ਤੇ ਤੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਚਮੁਚ, ਉਹ ਸੇਵਕ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੇਵਕ, ਯੋਗਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਧਮ ਦਰਜੇ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੇਵਕ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਕੰਮਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ’ਤੇ, ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਘਟ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸਿਤਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਪਰ ਰਾਮ ਦਾ ਹਿਰਦਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਲਈ ਉਹ ਕੁਝ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਜਪ੍ਹੀ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆभार ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਜਪ੍ਹੀ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਸਿਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਫਿਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਅਖ਼ੀਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਣਗੇ, ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ? ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਨਰਾਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕੀ ਹੈ?" ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਇਥੇ, ਮਹਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ, ਦੁਖ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ ਕਹੇ। "ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਇਹ ਆਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੋਭਾਵ ਛੱਡ ਦੇ।" "ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਪਾਰ ਕਰਾਂਗੇ, ਲੰਕਾ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਤਾਸ, ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਵਿਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਪਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਵਾਨਰ ਮੁੱਖੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ; ਮੈਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ, ਤੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ; ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ।" "ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੀਏ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੰਮ ਕਰ।" "ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ’ਤੇ ਖੜਾ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਵਰੁਣ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ’ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਏ ਬਿਨਾ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।" "ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ’ਤੇ ਪੁਲ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਲੰਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਲਏ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਸਾਡੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਵਾਨਰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ, ਇਹ ਡੋਲਦਾ ਮਨ ਛੱਡ ਦੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਖੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਿੰਮਤ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਐਸਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਵੇਲੇ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਵਿਚ, ਵੱਡੇ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਜਦੋਂ ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ’ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਵਿਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਤੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਕਰ ਸਕੇ ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵਾਨਰ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤਿ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੂੰ ਅਸীম ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇਂਗਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਦੁਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ; ਕ੍ਰੋਧ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਰਾਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਲਸੀ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਡਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰਤਾ ਹੈ।" "ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।" "ਜਦੋਂ ਫੌਜਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਸਾਡੀ ਹੈ; ਪੱਕਾ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਵਾਨਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।" "ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵਰੁਣ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਲੰਬੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਜਾਵੇਂਗਾ; ਮੈਂ ਅਚ্ছে ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।