ਇਹ ਹੈ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਠੀ-ਸੱਤਵੀ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜਨਕੀ ਨੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਜਨਕੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੌ ਰਹੇ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਨਕੀ ਜਾਗੀ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਕਾਂਵਾਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਜਨਕੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸੌ ਰਹੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਂਵਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੱਤੀ। ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ, ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਵੱਧਿਆ। ਜਨਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਗ ਰਹੀ, ਉਸ ਦੇ ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ।” “ਉਸ ਕਾਂਵਾਂ ਨੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਨਕੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਗਿਆ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਚੈਨ ਨਾਲ ਸੌ ਰਹੇ ਸੀ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇਖਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, ‘ਕਿਸ ਦੀਆਂ ਨੁਕੀਆਂ ਨਖਾਂ ਨਾਲ, ਓ ਡਰਪੋਕ, ਤੇਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਏ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ?’” “ਤੁਸੀਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨਖਾਂ ਰਕਤ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਨਕੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ।” “ਤੁਸੀਂ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤੇ ਤੇਜ ਨੈਣਾਂ ਨਾਲ, ਕਾਂਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਨਿਰਣੈ ਲਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਤਿਨਕਾ ਚੁੱਕੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਅਸਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਿਨਕਾ ਪੰਛੀ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਲ-ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਤਿਨਕਾ ਕਾਂਵਾਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ; ਤੇ ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਿਨਕਾ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ।” “ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ, ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਮੁੜ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘ਤੁਸੀਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ, ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ।’” “ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਰਨ ਯੋਗ ਸੀ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਦਯਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਅਸਤਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਕਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਉਹ, ਰਾਮ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਨਕੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ? ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿਜਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ‘ਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਤੇ ਸਹੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦੇਵੇ।’” “ਜਨਕੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਰਾਘਵ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਉਹ ਦੋ ਬੀਰ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜੈਯ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਅਣਦੇਖਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਪੱਕਾ ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।’” “ਜਨਕੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਉਹ ਦੋ ਬੀਰ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਧਰਮਿਕ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?’” “ਮੈਂ, ਹਨੁਮਾਨ, ਉਸ ਮਹਾਂ ਵਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਕਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਫੇਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।’” “ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਰੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸੀ ਵੇਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਤੀ, ਤੇਰੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅੰਤ ਆਵੇਗਾ। ਉਹ ਦੋ ਬੀਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।” “ਨਿਸਚਿਤ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਰਾਘਵ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ, ਨਿਰਪਾਪ ਵਤੀ, ਤੂੰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣੇ।” “ਉਹ ਚੀਜ਼ ਦੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ, ਜਨਕੀ ਨੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਚੋਟੀ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਰਤਨ ਕੱਢ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ, ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥੀਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ, ਰਤਨ ਲਿਆ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ।” “ਮੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਵਤੀ, ਜਨਕੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਈ।” “ਜਦ ਮੈਂ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਇਆ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਵਾਜ਼ ਰੋਹੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।” “ਮੇਰੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿਚ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਤੂੰ ਵਾਅਕੀ ਹੀ ਸੁਭਾਗੀ ਹੈਂ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ-ਨੈਣ ਰਾਮ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਜਵਾਈ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇਗਾ।’” “ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ, ਮੈਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਮੇਰੇ ਪਿੱਠ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾ, ਦੇਵੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜਲਦੀ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਘਵ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਵਾਂਗਾ—ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਭਾਗੀ।’” “ਉਸ ਵਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ, ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਿੱਠ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ।’” “ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਛੂਹਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ।’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਸੁਣਾਈ।