ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਹਿਰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਜਹਿਰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ-ਫਿਰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਤਲਵਾਰ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਜਹਿਰ ਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਵੈਦੇਹੀ ਹਾਲੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਲੈ ਚਲੋ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" "ਮੇਰੀ ਸੁੰਦਰ, ਡਰਪੋਕ ਪਤਨੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?" ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ। "ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਹੁਣ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਹਨੁਮਾਨ, ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰੀ ਰੂਪਵਤੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲ ਵਾਲੀ ਪਿਆਰੀ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਹਨੁਮਾਨ? ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਏ। ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। "ਇੱਕ ਵਾਰੀ," ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਾਨਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਕਾਂਵਾਂ ਉੱਡ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਜਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸੌ ਰਹੇ ਸੀ, ਭਰਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਤੇ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।" "ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ ਨੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌ ਰਹੇ ਸੀ।" "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਜਖਮ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਪ (ਸੱਪ) ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿਸ ਦੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ, ਡਰਪੋਕ, ਤੇਰੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਜਖਮ ਹੋਇਆ? ਕਿਹੜਾ ਪੰਜ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਸੰਪ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ?'" "ਤੁਸੀਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਖ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ।" "ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ।" "ਫਿਰ, ਰਾਘਵ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਠੋਰ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ।" "ਤੁਸੀਂ ਮੰਜੇ 'ਤੇੋਂ ਇੱਕ ਦਰਬ (ਕੁਸ਼) ਚੁੱਕੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਉਹ ਪੰਛੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ।" "ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਦਰਬ ਕਾਂਵਾਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟੀ; ਤੇ ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਰਬ ਕਾਂਵਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।" "ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕਾਂਵਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।" "ਫਿਰ, ਉਹ ਕਾਂਵਾਂ ਵਾਪਸ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਰਾਘਵ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।" "ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੁਸੀਂ ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਅਸਤਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਕਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਤੇ ਉਹ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਤੁਸੀਂ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਚਰਿਤਰ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।" "ਫਿਰ, ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ? ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਮਾਰੁਤ—ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।'" "ਜੇ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਹਿਚਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਈ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਾਰ ਦੇ।" "ਰਾਘਵ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਰਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦੇ? ਉਹ ਦੋ ਮਰਦ, ਪਵਨ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਅਜੈਯ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਜਰੂਰ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ 'ਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਦੋਵੇਂ ਯੋਗ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦੇ?" "ਮੈਂ ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਤੇਰੇ ਦੁਖ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।'" "ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਰੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਇਸੇ ਪਲ, ਸੁੰਦਰਿ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗੀ। ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਸ 'ਤੇ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਣਗੇ, ਰਾਵਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਯੁੱਧ 'ਚ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਰਾਘਵ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ, ਨਿਰਪਾਪ ਮਹਿਲਾ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕੇ।" "ਤੂੰ ਕੁਝ ਐਸਾ ਦੇ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ।" ਫਿਰ, ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਵਧੀਆ ਚੋਟੀ ਖੋਲ੍ਹੀ...