ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਦੇਵੀ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ? ਵਾਇਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਪਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਬੜੀ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸਹੀ ਝਲਕ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਰਤਨ—ਇਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਣੀ—ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਣੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਕਿ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਗਿਆ।" "ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਜਨਕੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ—ਲੰਕਾ—ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਵਣ ਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਕੋਠਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।" "ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ-ਧਮਕੀ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਵੇਖਿਆ।" "ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭੈੜੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਝੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਰਾਵਣ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਕੋਠਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਰਖੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਇਕ ਚੋਟੀ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਆਉਣ 'ਤੇ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਰਮ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜੀਤਿਆ।" "ਮੈਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਸਦਾ ਭਰੋਸਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ।" "ਰਾਮ-ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ। ਉਸਦੀ ਚਾਲ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਭਗਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਤਪ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਦੇਖਿਆ।" "ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਇਹ ਮਣੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ 'ਤੇ ਕੌਏ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ।" "ਜਨਕੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।'" "ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਮਣੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਣਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ।' ਇਹ ਬਚਨ ਉਸਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਆਖੇ।" "ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਚੂੜਾ-ਮਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਲਿਆ, ਜਨਕੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਯਾਦ ਕਰਨਾ।'" "ਇਹ ਵਧੀਆ ਜਲ-ਉਤਪੰਨ ਮਣੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਲਿਆ ਹਾਂ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਸੰਭਾਲਾਂਗੀ, ਦਸਰਥ ਪੁੱਤਰ; ਪਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜੀਵਾਂਗੀ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ, ਪਤਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਕੋਠਰੀ ਵਿੱਚ, ਡਰ-ਖੇਡ ਵਾਲੀ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।" "ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਓ।" "ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਸ ਆ ਗਈ; ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਘਵ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਦੇ ਸਭ ਬਚਨ, ਠੀਕ ਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਸ਼ਠੀ ਸਰਗਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਸਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਮਣੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਵਧੀਆ ਮਣੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। "ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਇਸ ਮਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਮਣੀ ਵਾਇਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਸੁਰ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।" "ਇਹ ਜਲ-ਉਤਪੰਨ ਮਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਯਜਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਦਿੱਤੀ ਸੀ।" "ਇਹ ਵਧੀਆ ਮਣੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ; ਅੱਜ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵਾਇਦੇਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ।" "ਇਹ ਮਣੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਅੱਜ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੱਸੋ, ਹਨੁਮਾਨ, ਵਾਇਦੇਹੀ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ—ਉਸਦੇ ਬਚਨ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਤਲਵਾਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਜਲ-ਉਤਪੰਨ ਮਣੀ ਤਾਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਵਾਇਦੇਹੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ।" "ਜੇ ਵਾਇਦੇਹੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਜੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਚ ਜਾਵੇਗੀ; ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਥਾਂ ਲੈ ਚਲੋ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" "ਮੇਰੀ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਭੈੜੇ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ?" "ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਚੰਦ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ।" "ਹਨੁਮਾਨ, ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੀ ਲਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਆਦਮੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਜੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਨੁਮਾਨ, ਨੇ ਕੀ ਆਖਿਆ? ਦੱਸੋ, ਜਨਕੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਉਸਦੇ ਬਚਨ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਮਣੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਅਜੇ ਤਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ।