ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਸੁਣ ਲਏ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਉੱਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪੱਖਾਂ ਸਮੇਤ—ਹੁਣ ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਹੱਸਣ, ਬੋਲਣ, ਚਲਣ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬੀਤੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਜੀ ਨੇ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ। ਫਿਰ, ਜੋਗ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਫਲ। ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਵਿਆਕਰਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮਧੁਰ ਕਥਾ ਰਚਣ ਲਈ ਮਨ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੰਨੀ ਮੋਹਕ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਜੀ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਰਚੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵੀਰਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਸਭ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀਰਜ, ਮਿੱਠਾਸ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁੱਤ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਹਾ, ਧਨੁਸ਼ ਭੰਗ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਟਕਰਾਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਕੁਟਿਲਤਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਚ ਆਈ ਰੁਕਾਵਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਨਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਾਈ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਰਥੀ ਦਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਣਾ, ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਬਣਾਉਣਾ, ਭਰਤ ਦਾ ਆਉਣਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ, ਖੜਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ, ਦੰਡਕ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਧ ਦਾ ਵਧ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਭੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ, ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਸੁਗੰਧਤ ਲੇਪ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਧਨੁਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ੂਰਨਖਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਕ-ਕਾਨ ਕਟਾਈ, ਖਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਵਧ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਉਤਪਾਤ, ਮਾਰੀਚ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦਾ ਹਰਨ ਵੀ ਕਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ, ਗਿੱਧਰ ਰਾਜ (ਜਟਾਯੂ) ਦੀ ਮੌਤ, ਕਬੰਧ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼ਬਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਣਾ, ਪੰਪਾ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨਾਲ ਭੇਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਾਣਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਵਧ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ, ਤਾਰਾ ਦਾ ਸੋਗ, ਸਮਝੌਤਾ, ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁਤ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਰਘੁਨਾਥ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ, ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ, ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ ਭੇਜਣੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣੀ, ਅੰਗੂਠੀ ਦਾ ਦਾਨ, ਰੀਛ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵੇਖਣਾ, ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਸੰਪਾਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੰਘਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨ, ਮੈਨਾਕਾ ਪਹਾੜ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ, ਛਾਂ ਪਕੜਣ ਵਾਲੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਲੰਕਾ ਤੇ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਇਕੱਲਾ ਵਿਚਾਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਚੌਕੀਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੱਕ ਕਥਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਛਾਣ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇਣੀ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੀ ਧਮਕੀ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਣੀ ਦੇਣੀ, ਰੁੱਖ ਤੋੜਨਾ, ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦਾ ਭੱਜਣਾ, ਕਿੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਫੜਾਈ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਤੇ ਗੂੰਜ, ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਮਧੁ ਪਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ, ਮਣੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ, ਮਾਰਨ ਦੇ ਉਪਾਏ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਨਾਸ, ਮੇਘਨਾਦ ਦੀ ਹਾਰ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ, ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ, ਭਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਮੰਗਲ ਘੜੀ, ਸੈਨਾ ਦੀ ਵਿਦਾਈ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਅਗਲੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।