ਵਾਲਮੀਕਿ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਭਰਿਆ ਕਿ "ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਯਣ ਐਸੇ ਹੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਾਂਗਾ।" ਉਹ ਨੇ ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਣਾਈ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਮਾਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਕਾਵਿ ਰਚਿਆ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ, ਸੁਧਰੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸ-ਮੂੰਹੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਨੁਕਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਧ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼—ਮੁਸਕਾਨ, ਬੋਲ, ਚਲਣ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ—ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਉਹ ਨੇ ਜਾਂਚਿਆ। ਫਿਰ, ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਫ਼ਾ ਹਥ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪੂਰੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰੂਚਿਕਰ ਕਥਾ ਰਚਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਛਾ, ਧਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਲੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਮੋਹਕ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਕਥਾ ਰਚੀ। ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ, ਉਸ ਦੀ ਧੀਰਤਾ, ਨਰਮਤਾ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ— ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਚੰਭਤ ਕਥਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮਦਦ, ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ— ਰਾਮ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਕੁਟਿਲਤਾ— ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਕਾਸ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਲੋਕ ਸਧਾਰਨਾ— ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਾਈ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਦਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ— ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣਾ, ਭਰਤਾ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬਧਤਾ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਅਰਪਣ— ਚਪਲਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਧ ਦਾ ਵਧ— ਸ਼ਰਭੰਗ ਨਾਲ ਭੇਟ, ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਲੇਪ ਦਾ ਦਾਨ— ਅਗਸਟਿਆ ਨਾਲ ਭੇਟ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਖੰਡਤਾ— ਖਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਵਧ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਮਾਰੀਚਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਹਰਨ— ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦੀ ਵਿਲਾਪ, ਗਿੱਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਕਬੰਧ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਅਤੇ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਸ਼ਬਰੀ ਨਾਲ ਭੇਟ, ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਜੀਵਨ, ਪੰਪਾ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ— ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਭੇਟ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਵਾਲੀ–ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼— ਵਾਲੀ ਦੀ ਹਾਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ, ਤਾਰਾ ਦਾ ਵਿਲਾਪ, ਸਮਝੌਤਾ, ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸ— ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦੀ ਗੁੱਸਾ, ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਚੌਂਕੀਆਂ 'ਤੇ ਭੇਜਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨਾ— ਅੰਗੂਠੀ ਦਾ ਦਾਨ, ਰੀਛ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਮਰਨ-ਵਰਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਅਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨਾਲ ਭੇਟ— ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੰਘਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਅਤੇ ਮੈਨਾਕਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਰਾਖਸ਼ੀ ਦਾ ਧਮਕਾਉਣਾ, ਛਾਂ-ਪਕੜੀ ਨਾਲ ਭੇਟ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਮਲਯਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਇਕੱਲਾ ਚਿੰਤਨ, ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ੀ-ਰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਰਾਵਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਪਹਚਾਣ ਦੀ ਚਿਨ੍ਹੀ ਦਾ ਦਾਨ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਝਲਕ— ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਤਨ ਦਾ ਦਾਨ, ਰੁੱਖ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਦੀ ਭੱਜਣ, ਅਤੇ ਕਿੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ— ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ 'ਤੇ ਗੂੰਜ, ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਮਧੁ ਲੈਣਾ— ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਰਤਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਅਤੇ ਨਲ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ— ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਘੇਰਾ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਸੰਘਾਰ ਦੇ ਉਪਾਏ ਦਾਨ— ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਮੇਘਨਾਦ ਦੀ ਹਾਰ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ— ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ-ਭਰਪੂਰ ਕਥਾ ਰਚੀ।