ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਨਾਗ ਆਦਿ—all ਉੱਚੀ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਪਵਨਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਬਲ ਹਵਾ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਤੇ ਨਾਗ ਆਦਿ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜੰਗਲ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਲੰਕਾ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪੂੰਝ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪੂੰਝ ਦੀ ਅੱਗ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਕਾਲ ਅੱਗ ਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਵੰਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜਦ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸੜਦਾ, ਡਰਿਆ ਤੇ ਭੈਚੱਕਾ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਥੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਡਰ ਅਤੇ ਗਭਰਾਟ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਡਰ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ—"ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ? ਲੰਕਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ!" ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵ, ਜੋ ਅਕਲ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੌਣ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਬੈਠਦਾ? ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਰਾ ਸੁਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਜਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਜੋ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਠਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਰਦ ਹੈ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾਂਛਣ ਲਾਇਆ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਮੂਰਖ, ਨਿਰਲੱਜ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੇ, ਇਹ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਪੂਰੀ ਲੰਕਾ ਸੜ ਗਈ, ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਨਕੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਸੜ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਗੜ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਕਾ ਸਾੜਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੰਮ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਸੀ, ਹੋ ਤਾਂ ਗਿਆ, ਪਰ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਹਾਵੇ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਮੂਲ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" ਉਸਨੇ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੀ, "ਜਾਨਕੀ ਮਾਤਾ ਤਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਕਾ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਅਣਸੜਿਆ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਭੁੱਲ ਨਾਲ ਇਹ ਕੰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਲਵਾਂ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਵਾਂ? ਜੇ ਮੈਂ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿਆਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਉਹ ਦੋ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ (ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ) ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ?" "ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੰਚਲਤਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਏ, ਇਸ ਅਸਥਿਰ, ਅਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਸੁਭਾਵ 'ਤੇ ਲਾਂਛਣ; ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੇਠ ਵੀ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਗਰੀਵ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੁਲ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਜਿਉਣਗੇ? ਜਦ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਤੇ ਸੋਗ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਭਾਗਾ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਸੁਭ ਸੂਚਕ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਫਿਰ ਯਾਦ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਸ਼ਾਇਦ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਅੱਗ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਅਜੇਹੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਸਾੜਣ ਲਈ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕੀ, ਜੋ ਹਵਨ ਦਾ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪੂੰਝ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕੀ, ਤਾਂ noble lady ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਨਾਭ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਅਚੰਭਾ ਸੀ।" ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਉਸਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਪਤੀ-ਵ੍ਰਤਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਅੱਗ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੇਵ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਹਾਂ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ—ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੀਖੀ ਅੱਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ!" ਰਾਖਸ਼ਸ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੰਕਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਰਕਾਲ, ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਸੜ ਗਏ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ ਸੜੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।