ਲੰਕਾ ਦੇ ਅਸੁਰ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ 'ਚ ਸੜਦਾ ਦੇਖਿਆ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਕੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਮੁੰਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਅਤੁਟ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਾਂਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਈ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਘਰ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ 'ਚ ਘਿਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਖਸ਼, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਰੁੱਖ—all ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਚੀਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੁੱਖਦਾਈ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੋਈ ਪੁਕਾਰਦਾ, "ਹਾਏ ਪਿਉ! ਹਾਏ ਪੁੱਤ, ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ! ਹਾਏ ਪ੍ਰਾਣਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੀ ਤਕਦੀਰ ਸੜ ਗਈ!" ਅਸੁਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਲਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਲੰਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਰਖਵਾਲੇ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਰੋਸ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੁਰ ਡਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਕ਼ੀਮਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮਹਾਨ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਤੋੜ ਕੇ, ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਾੜ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਮਨ ਹੁਣ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਬਾਂਦਰ ਯੋਧੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਸਪ—all ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਮਹਾਨ ਜੀਵ—ਅਤੁੱਟ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੰਗਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸਾੜ ਚੁੱਕੇ, ਮਹਾਨ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਖੜੇ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਬੈਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਪੁੱਛ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪੁੱਛ ਦੀ ਅੱਗ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ—ਜੋ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ—ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਤਾਂ ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ!" ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੰਜਵੰਜੇਅਧਿਆਏ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੀ। ਹੁਣ, ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਿਆ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੁਦ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ, "ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਿਆ?" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਵਾਹ! ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਧੰਨ ਹਨ ਜੋ ਉਤਸ਼ੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਬੈਠਦਾ? ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਮਾੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਤਸ਼ੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਜਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧੀ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਚਮੜਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸਮਝ, ਲਾਜਵਾਨ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਲੰਕਾ ਸੜ ਗਈ, ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਵੀ ਸੜ ਗਈ ਹੋਣੀ; ਮੇਰੀ ਅਗਿਆਤਾ ਨਾਲ, ਪਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਕਾ ਸਾੜਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੰਮ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਮੂਲ ਹੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਬਚੀਆਂ, ਲੰਕਾ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਅਣਸੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਸਾਰੀ ਰਾਖ ਹੋ ਗਈ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਜ ਇਥੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂ। ਕੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿਆਂ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ? ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਿਆਂ? ਮੈਂ ਜੇ ਜਿਉਂਦਾ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਭਰਾਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਖ ਵਿਖਾਵਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਹ ਕੰਮ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚੰਚਲਤਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਿਰ, ਅਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ—ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੇਠ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ, ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਈ-ਭਗਤ ਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੱਤਰੁਘਨ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਣਗੇ? ਜਦ ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਨਾਸੀਬ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਤੋਂ ਖੋਖਲਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਦਿੱਸੇ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਯਾਦ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਸ਼ਾਇਦ, ਉਹ ਸੋਭਾਵਾਨ ਸੀਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਤੁਟ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।