ਰਾਮਾ ਜੀ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਇਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਦੁਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਣ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੇ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਵੱਤ ਨੂੰ ਮਥਣ ਦੀ ਲੱਕੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਉੱਤਸਾਹ ਨਾਲ ਮਥਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਦੰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਾਲਾਹਲ ਨਾਮ ਦਾ ਧਰੜਾ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਲਦਾ ਵਿਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸੜ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਪਸ਼ੁਪਤੀਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: "ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ!" ਐਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਫਿਰ, ਸੰਖ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਵੀ ਉਥੇ ਆਏ। ਹਰਿ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਇੱਥੇ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਮਥਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ?" ਫਿਰ, ਹਰਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵ, ਇਸ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰਿ ਉਥੋਂ ਲੁਕ ਗਏ। ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਡਰ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮਥਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਪਵੱਤ ਮਥਣ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੇ, ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ: "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ।" "ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ! ਤੁਸੀਂ ਪਵੱਤ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣੇ ਹੀ ਹੋ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਹ੍ਰਸ਼ੀਕੇਸ਼ tortoise (ਕੱਛੂਆ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਗਏ, ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਵੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨੇ ਪਵੱਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਮਥਣ ਕੀਤਾ; ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਆਯੁਰਵੈਦ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਦੰਡ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਮਥਣ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸਠ ਕ੍ਰੋੜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਅਣਗਿਣਤ ਸਨ। ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਹਿਤ, ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਵਾਰੁਣੀ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੈਤ ਅਸੁਰ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਗਏ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ, ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅਮ੍ਰਿਤ ਲਈ, ਰਾਮਾ ਜੀ, ਵੱਡਾ ਕੁਲ-ਵਿਨਾਸ ਹੋਇਆ; ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ; ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਹਥਿਆ ਲਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼, ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਰਾਮਾ ਜੀ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਾਲੀ-ਛੇਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਦਿਤੀ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਮਾਰੀਚਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਲੰਬੇ ਤਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰੀ ਹੋਵੇ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਾਂਗੀ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੰਘਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ।" ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਰੀਚਾ ਕਸ਼ਯਪ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋ, ਸੋ ਹੋਵੇ; ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੋ, ਹੇ ਤਪਧਾਰੀ। ਤੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇਗੀ ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇਗਾ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇਗੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇਗੀ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮਾ ਜੀ, ਦਿਤੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ, ਕੁਸ਼ਪਲਾਵ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗਈ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮਾ ਜੀ, ਇੰਦਰ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।