ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਖਸਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋ ਗਏ, ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਆਕਾਰੀ ਜਗਮਗਾਹਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਤਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸਲਾਹ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਕਾਲੀ ਲੋਹੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਫੇਰ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਖਵੇਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੋਰ ਮਾਰ ਸੁੱਟੇ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ, ਤਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਹੋ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਛ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਇੱਕ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਬਾਗ਼ ਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਤਬਾਹ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।" ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੂਛ ਉੱਤੇ ਜੋ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਅੱਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਅੱਗੀ ਪੂਛ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਗੜਗੜਾਉਂਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਘਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਬੇਖੌਫ਼ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਲਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ ਵਜਰਦੰਸ਼ਟਰ, ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਾਰਣ ਦੇ ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਜ ਹੀ, ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਹਨੁਮਾਨ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਤੇ ਸੁਮਾਲੀ ਦੇ ਘਰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਸ਼ਮਿਕੇਤੁ, ਸੂਰਿਆਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਹ੍ਰਸਵਕਰਨ, ਦੰਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਰੋਮਸ਼ਾ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਧੋਨਮੱਤ, ਮੱਤ, ਧਵਜਗ੍ਰੀਵ, ਤਿੱਖੇ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ ਅਤੇ ਹਸਤਿਮੁਖ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਾਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸ਼ੋਣਿਤਾਖ੍ਸ਼, ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਮਕਰਾਖ੍ਸ਼ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੀ ਸੜ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਰਾਂਤਕ, ਕੁੰਭ, ਦੁਸ਼ਟ ਨਿਕੁੰਭ, ਯਜ੍ਞਸ਼ਤ੍ਰੁ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਤ੍ਰੁ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋ, ਕੇਵਲ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਘਰ ਹਨੁਮਾਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਚਮਕ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀਅ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਲ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੱਜੇ। ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੱਗ ਤਿੱਖੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤਬਾਹੀ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਅੱਗ ਸੋਨੇ, ਮੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਵੱਡੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਮਹਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮੀਂਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਘਰ ਪੁੰਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ। ਰਾਖਸਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੌਂਸਲਾ ਟੁੱਟ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਚੀਕਦੇ, "ਇਹ ਅੱਗ ਪੱਕਾ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ—ਹਾਏ!" ਔਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਿਚ ਘਿਰੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਮਹਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਦੀਆਂ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਹੋਣ, ਹੀਰੇ, ਮੋਤੀ, ਲਾਲ, ਬੈਰਲ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਧਰਤੀ ਵੀ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਇੰਝ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਡਰਾਉਣੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਉੱਠੀ, ਜੋ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਹ ਅੱਗ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਕੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਗ ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੱਜਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਤਾਜ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੱਦਲ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਰੱਖ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੇ, "ਕੀ ਇਹ ਵਜਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ? ਜਾਂ ਇਹ ਖੁਦ ਯਮਰਾਜ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਰੁਣ, ਜਾਂ ਪਵਨ? ਕਿ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਕੁਬੇਰ ਜਾਂ ਸੋਮ ਹੈ? ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਦਰ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਤਾਂ ਖੁਦ ਕਾਲ ਹੀ ਹੈ!