ਰਾਤ ਦੇ ਵਾਸੀ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ—all ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹਾਂਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਜੇ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਹਿ ਲੈਣਗਾ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਹਿ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਮੈਨੂੰ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਅਜੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਫੇਰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਚਾਹੁਣ, ਮੇਰੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਣ।" ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਮਹਾਂਬਲੀ ਬਾਂਦਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਅਜੇਤ ਰਹੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਾਇਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਮਹਲ ਵੇਖੇ, ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਵਧੀਆ ਵੰਡੇ ਚੌਕ, ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਤੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ, ਪਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੇ ਚੌਕ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਚੀਕਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਹੈ ਜਾਸੂਸ ਬਾਂਦਰ!" ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ—ਹਰ ਕੋਈ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਪੂੰਛ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪੂੰਛ ਦਾ ਸਿਰਾ ਤਪਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਅੰਗੀ ਸਨ, ਰਾਣੀ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ: "ਸੀਤੇ, ਉਹ ਲਾਲ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਉਸਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਖਤਰਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੈਰੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ: "ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲੀ ਹਾਂ, ਜੇ ਮੈਂ ਇਕ ਪਤੀ ਵੱਲ ਹੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਠੰਢੇ ਰਹਿਣ।" "ਜੇ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਦਇਆ ਹੈ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭਾਗਾਂ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਠੰਢੇ ਰਹਿਣ।" "ਜੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮਵਤੀ ਤੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਠੰਢੇ ਰਹਿਣ।" "ਜੇ ਸਤਿਆ ਨਿਸ਼ਠਾ ਸੁਗਰੀਵ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਠੰਢੇ ਰਹਿਣ।" ਫਿਰ ਅੱਗ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ ਪਰ ਅਡੋਲ ਰਹੀ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਦਹਿਨੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ, ਪੂੰਛ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਸਮੇਤ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਲਈ ਠੰਢੀ, ਸਿਹਤਮੰਦ, ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਹਵਾ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪੂੰਛ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਤਪਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਰਹੀ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ?" "ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦਰਦ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਜਲ ਵਗਦਾ ਹੋਵੇ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਉਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ—ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਵੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਮੈਨਾਕਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" "ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਦਇਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।" ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਂਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਮੁੜ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ?" "ਜੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਤੁਰੰਤ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੱਜਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੋਂ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫਾਟਕ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹੋਣ। ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਲੋਹੀ ਦੀ ਸਲਾਖ ਵੇਖੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਕਾਲੀ ਲੋਹ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪਹਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਰ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ, ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂੰਛ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ?" "ਬਾਗ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਕਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਫੌਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੰਮ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਘੱਟ ਜਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।