ਰਾਘਵ ਦੇ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਲਈ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਰਗ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਥੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਦ ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਥਣਾ ਕਰੀਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪર્વਤ ਨੂੰ ਮਥਾਣੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਵੱਡੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਨਾਗ ਜੋ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੱਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਕੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਪਸ਼ੁਪਤਿਨਾਥ, ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, “ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ!”। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਭਗਵਾਨ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਹਰੀ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਵੀ ਉਥੇ ਆਏ। ਹਰੀ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਮਥਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ?”। “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਹਰਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਥਣ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਮਥਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਮਿਲ ਕੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ।” “ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹੂ ਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ; ਤੁਸੀਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਹਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਪਏ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ; ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਥਣ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਧਰਮੀ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ ਧਾਰੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਜਲ ਮਥਣ ਤੋਂ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਕਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਨਾ ਹੀ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲੀਆਂ, ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਵਾਰੁਣੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਤੇ ਅਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਵਾਰੁਣੀ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਫਿਰ, ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵੱਡਾ ਕੁਲ-ਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ; ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ; ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਬਲਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਹਥਿਆ ਲਿਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਵੀਰੋ, ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। (ਇਥੇ ਚੌਂਤਾਲੀ ਚੈਪਟਰ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਜਦ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਜੋ ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਕੋਲ ਗਈ। ਦਿਤੀ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਤਪ ਨਾਲ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।