ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਅੰਬਰ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਘਵ—ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਗਈ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਉੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ। ਹੁਣ ਆਓ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ, ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।” ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਇਕ ਨਾਉ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਉ ਜਲਦੀ ਆ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਮਾਣਯੋਗ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ—ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਦੀ ਵਿਆਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਯਥਾਯੋਗ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਠਹਿਰ ਗਏ। ਉਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਰਾਮ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਪੁਰਾਣੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਸ਼ਰੋਮਣੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਦ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ: ਅਸੀਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਉਥੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣ ਦਾ ਦੰਡ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਮਥਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਸੁਕੀ, ਜੋ ਰੱਸੀ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੰਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤਦ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕਣ ਵਾਲਾ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ—ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ! ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!” ਇੰਝ ਆਖਣ ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚੱਕਰ ਧਾਰੀ ਹਰੀ—ਵਿਸ਼ਣੁ—ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਹਰੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਿਆ?” ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦੇਵ, ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਮੁੜ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਗੌਰਵ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ—ਮੰਦਰ—ਮਥਣ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਤਦ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ—ਵਿਸ਼ਣੁ—ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ।” “ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ tortoise (ਕੱਛੂਆ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਪਿੱਠ ਤੇ ਪਹਾੜ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਪਰਮਪੁਰਖ ਨੇ ਮਥਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਧਰਮੀ, ਦੰਡ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਜਲ ਮਥਣ ਤੋਂ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਜਿਹੜਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸਾਠ ਕਰੋੜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਤੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਨਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਗੌਰਵ, ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ, ਵਾਰੁਣੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਬੂਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੈਤ ਅਸੁਰ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਗਏ। ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉੱਚੈਹ਼ਸ਼ਰਾਵਾ ਨਾਮਕ ਸਰਵੋਤਮ ਘੋੜਾ ਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣਿ ਨਿਕਲੇ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ; ਇੰਝ ਹੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵੱਡਾ ਕੁਲ-ਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ; ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ; ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁਧ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜੋ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਲਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹਥਿਆ ਲਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਹ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਹੇ ਵੀਰੋ, ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾ-ਯੁਧ ਵਿੱਚ, ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।