ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਚੇਲੇ, ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚਤੁਰਪਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੀਤ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ: "ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਰਾਮਾਯਣ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਾਂਗਾ।" ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਰਸ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਮਾਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਦਰ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਯਸ਼ ਵਧਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮਾਸ, ਸੰਧੀਆਂ ਦੀ ਠੀਕ ਬਣਾਵਟ, ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਸੁਧਰੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ, ਦਸ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਸੁਣਨਯੋਗ ਬਣਾਈ। ਹੁਣ, ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚਕ੍ਰ ਸੁਣ ਲਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਪੱਖ, ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕਤਾ—ਉਹ ਨੇ ਫਿਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ। ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਨਾ-ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼—ਮੁਸਕਾਨ, ਬੋਲ, ਚਲਣ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ—ਧਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਪਰਖਿਆ। ਫਿਰ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਸਲ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਪੂਰੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰਮਣੀਯ ਕਥਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਛਾ, ਧਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਮਣੀਯ ਸੀ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਕਥਾ ਲਿਖੀ। ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵੀਰਤਾ, ਸਭ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਉਸ ਦਾ ਧੀਰਜ, ਮਰਦਤਾ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ— ਅਨੇਕ ਅਚੰਭੇ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮਦਦ, ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਧਨੁ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ— ਰਾਮ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੀ ਝਗੜ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਗੁਣ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰਸਮ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦਤਾ— ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰਸਮ ਦੀ ਰੋਕ, ਉਸ ਦਾ ਵਨਵਾਸ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ— ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ— ਗੰਗਾ ਦੀ ਉਤਰਾਈ, ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ— ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਭਰਤਾ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਆ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦੀ ਰਸਮ— ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਦੰਡਕ ਵਨ ਦਾ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਵੀਰਧਾ ਦਾ ਵਧ— ਸ਼ਰਭੰਗਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਸੁਤੀਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ, ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ— ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਧਨੁ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ੂर्पਣਖਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਰੂਪਤਾ— ਖਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸਿਰਾ ਦਾ ਵਧ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਾਰੀਚਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦੀ ਹਰਨ— ਰਘੁਕੁਲਪਤੀ ਦਾ ਵਿਲਾਪ, ਗਿਦਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਕਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਸ਼ਬਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਜੀਵਨ, ਪੰਪਾ ਤੇ ਵਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ— ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਯਾਤਰਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਦੋਸਤੀ, ਅਤੇ ਵਾਲੀ-ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਚ ਝਗੜਾ— ਵਾਲੀ ਦੀ ਹਾਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ, ਤਾਰਾ ਦਾ ਵਿਲਾਪ, ਸਮਝੌਤਾ, ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ— ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਰਘੁਕੁਲਪਤੀ ਦਾ ਗੁੱਸਾ, ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਚੌਂਕੀਆਂ ਤੇ ਭੇਜਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼— ਅੰਗੂਠੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨੀ, ਰੀਛ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਮਰਨ-ਵਰਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਅਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ— ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੰਘਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਾਣੀ, ਅਤੇ ਮੈਨਾਕਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੀ ਧਮਕੀ, ਛਾਂ-ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਤੇ ਮਲਯਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ, ਇਕੱਲਾ ਵਿਚਾਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਰਖਿਆ ਵਾਲੀ ਘੇਰੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਰਾਵਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ ਦਾ ਵੇਖਣਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਪਹਚਾਣ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨੀ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਧਮਕੀ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਝਲਕ— ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨੀ, ਰੁੱਖ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਭਜਾਈ, ਅਤੇ ਕਿੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ— ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਦੀ ਪਕੜ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤੇ ਗੂੰਜ, ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਮਧੁ ਦਾ ਲੈਣਾ— ਰਘੁਕੁਲਪਤੀ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਨਲਾ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ— ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਘੇਰਾ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝ, ਅਤੇ ਸੰਘਾਰ ਦੇ ਉਪਾਏ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਹਾਨ ਰਮਣੀਯ ਕਥਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਚੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਚੀ।